၁။ နိဒါန်း
လူ့အသိုင်းအဝိုင်းတွင် တိုးတက်မှုများ ဖော်ဆောင်ရန်နှင့် ရှုပ်ထွေးသော အခက်အခဲများအပေါ်၌ လမ်းကြောင်းသစ်များ ဖန်တီးရန်အတွက် ဖန်တီးမှု (Creativity) နှင့် ဆန်းသစ်တီထွင်မှု (Innovation) ဆိုသည့် စွမ်းရည်များသည် အလွန်အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ပါသည်။ ဖန်တီးမှုသည် စိတ်ကူးသစ်များ ထုတ်ဖော်နိုင်စွမ်းကို ဆိုလိုပြီး၊ ဆန်းသစ်တီထွင်မှုကတော့ ထိုစိတ်ကူးအသစ်များကို လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော်ကာ တန်ဖိုးရှိသော ဖြေရှင်းနည်းတစ်ခုအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်စွမ်းကို ရည်ညွှန်းသည်။ ဤစွမ်းရည်များသည် ဗိသုကာ၊ အနုပညာ၊ လုပ်ငန်းစီမံခန့်ခွဲမှု၊ နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုနှင့် သိပ္ပံပညာရပ်များ အပါအဝင် မည်သည့်နယ်ပယ်တွင်မဆို အောင်မြင်မှုအတွက် အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်သည်။
၂။ ဖန်တီးမှု (Creativity) ဆိုတာဘာလဲ။
ဖန်တီးမှုဆိုသည်မှာ ရိုးရာအတွေးအခေါ်ဘောင်ပြင်ပမှ ထွက်ပေါ်လာသော၊ အသစ်ဖြစ်သော (Original)၊ မထင်မှတ်ထားသော (Novel) နှင့် အသုံးဝင်သော (Valuable) အတွေးအခေါ်များ၊ စိတ်ကူးသစ်များ သို့မဟုတ် ဖြေရှင်းနည်းများကို ထုတ်လုပ်နိုင်စွမ်းဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အရာများကို မတူညီသော ရှုထောင့်မှ မြင်ခြင်း၊ ဆက်စပ်မှုမရှိဟု ထင်ရသော အရာများအကြား ဆက်သွယ်မှုများကို ရှာဖွေခြင်းမှ ပေါ်ထွက်လာတတ်သည်။
ဖန်တီးမှု၏ အဓိက အချက်များ:
- အသစ်ဖြစ်ခြင်း (Originality): ယခင်က မရှိသေးသော၊ မတူညီသော သို့မဟုတ် ထူးခြားသော အယူအဆအသစ်များ ပေါ်ထွက်နိုင်စွမ်းကို ဆိုလိုသည်။ ၎င်းသည် ရိုးရိုးပုံတူပွားခြင်းမျိုး မဟုတ်ဘဲ စစ်မှန်သော ထုတ်ဖော်မှု ဖြစ်ရမည်။
- အသုံးဝင်ခြင်း (Usefulness): ထွက်ပေါ်လာသည့် အယူအဆများသည် လက်တွေ့တွင် အကျိုးရှိရှိ အသုံးချနိုင်ရမည် သို့မဟုတ် ပြဿနာတစ်ခုကို ဖြေရှင်းနိုင်ရမည်၊ တန်ဖိုးတစ်ခု ပေးစွမ်းနိုင်ရမည်။ ၎င်းသည် လူ့အဖွဲ့အစည်း၊ လုပ်ငန်း သို့မဟုတ် တစ်ဦးချင်းအတွက် လက်တွေ့ကျသော အကျိုးကျေးဇူးကို ဖြစ်စေသည်။
- ထူးခြားမှု (Uniqueness): ဖန်တီးထားသည့် အရာသည် အခြားအရာများနှင့် ထင်ထင်ရှားရှား ကွဲပြားခြားနားပြီး မိမိကိုယ်ပိုင်ဟန် ပါရှိရမည်။
၃။ ဆန်းသစ်တီထွင်မှု (Innovation) ဆိုတာဘာလဲ။
ဆန်းသစ်တီထွင်မှုဆိုသည်မှာ ဖန်တီးမှုမှ ထွက်ပေါ်လာသည့် အကြံဉာဏ်အသစ်များကို လက်တွေ့တွင် အောင်မြင်စွာ အကောင်အထည်ဖော်ခြင်း (Successful Implementation) သို့မဟုတ် အသုံးချခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ရိုးရိုးစိတ်ကူးတစ်ခုအဖြစ်သာ မရပ်တန့်ဘဲ တန်ဖိုးရှိသော အပြောင်းအလဲတစ်ခုအဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာစေခြင်း ဖြစ်သည်။
တီထွင်မှု၏ အမျိုးအစားများ:
- Product Innovation (ထုတ်ကုန် တီထွင်မှု): လုံးဝအသစ်သော ကုန်ပစ္စည်းများ သို့မဟုတ် ဝန်ဆောင်မှုအသစ်များကို ဖန်တီးခြင်း သို့မဟုတ် လက်ရှိထုတ်ကုန်များကို သိသိသာသာ တိုးတက်ပြောင်းလဲခြင်း (ဥပမာ- စမတ်ဖုန်းအသစ်များ၊ Cloud ဝန်ဆောင်မှုများ)။
- Process Innovation (လုပ်ငန်းစဉ် တီထွင်မှု): ကုန်ပစ္စည်းများ ထုတ်လုပ်ပုံ၊ ဝန်ဆောင်မှုများ ပေးအပ်ပုံ သို့မဟုတ် လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို လုပ်ဆောင်ပုံတွင် ပိုမိုထိရောက်သော၊ သက်သာသော နည်းလမ်းအသစ်များ ဖန်တီးခြင်း (ဥပမာ- အလိုအလျောက်စနစ်သုံး ကုန်ထုတ်လုပ်မှုလိုင်းများ၊ Online Banking လုပ်ငန်းစဉ်များ)။
- Business Model Innovation (စီးပွားရေးပုံစံ တီထွင်မှု): ကုမ္ပဏီတစ်ခုက ၎င်း၏ လုပ်ငန်းကို မည်သို့လည်ပတ်သည်၊ ဖောက်သည်များအတွက် တန်ဖိုး မည်သို့ ဖန်တီးသည် သို့မဟုတ် ဝင်ငွေ မည်သို့ ရရှိသည်ဟူသော အခြေခံကျသော နည်းလမ်းများကို ပြောင်းလဲခြင်း (ဥပမာ- Subscription-based ဝန်ဆောင်မှုများ၊ Sharing Economy ပုံစံများ)။
၄။ ဖန်တီးမှုနှင့် ဆန်းသစ်တီထွင်မှုကြား ကွာခြားချက်
ဖန်တီးမှုနှင့် ဆန်းသစ်တီထွင်မှုတို့သည် မတူညီသော်လည်း တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော ဆက်စပ်မှု ရှိသည်။
| ဖန်တီးမှု (Creativity) | ဆန်းသစ်တီထွင်မှု (Innovation) | |
| အဓိပ္ပာယ် | အတွေးအမြင်အသစ်များ ထွက်ပေါ်စေခြင်း။ | အတွေးအမြင်အသစ်ကို လက်တွေ့တွင် အောင်မြင်စွာ အကောင်အထည်ဖော်ခြင်း။ |
| အကျိုးသက်ရောက်မှု | အတွေးအမြင်၊ စိတ်ကူးနှင့် ဉာဏ်စွမ်း ထက်သန်မှု။ | လက်တွေ့တွင် အသုံးချနိုင်ပြီး ဈေးကွက် သို့မဟုတ် လူ့အဖွဲ့အစည်း အတွက် အကျိုးရှိခြင်း။ |
| အဆင့် | စိတ်ကူးများ စတင်ရရှိသည့် အဆင့် (Ideation Phase)။ | အတွေးအမြင်များကို လက်တွေ့ သုံးသပ်ပြီး တန်ဖိုးရှိသော အရာအဖြစ် ဖော်ဆောင်သည့် အဆင့် (Implementation Phase)။ |
ဘာကြောင့် ဖန်တီးမှုနဲ့ ဆန်းသစ်တီထွင်မှု အရေးကြီးသလဲ။
ယနေ့ခေတ် ပြောင်းလဲနေသော ကမ္ဘာတွင် ဖန်တီးမှုနှင့် ဆန်းသစ်တီထွင်မှုသည် အဖွဲ့အစည်းများနှင့် လူတစ်ဦးချင်းစီအတွက် အောင်မြင်မှု၏ အဓိကသော့ချက်ဖြစ်သည်။
- လုပ်ငန်းခွင်မှာ ပြိုင်ဆိုင်မှု (Competition) တိုးလာခြင်း: ပြိုင်ဘက်များထက် သာလွန်စေရန်အတွက် အသစ်အဆန်းဖြစ်သော ထုတ်ကုန်များ၊ ဝန်ဆောင်မှုများနှင့် ဖြေရှင်းနည်းများကို စဉ်ဆက်မပြတ် ဖန်တီးရန် လိုအပ်သည်။ ဆန်းသစ်တီထွင်မှုသည် လုပ်ငန်းကို စျေးကွက်တွင် ဦးဆောင်သူဖြစ်စေပြီး ရေရှည်တည်တံ့စေသည်။
- နည်းပညာတိုးတက်မှုများကြောင့် အပြောင်းအလဲများ: နည်းပညာများ လျင်မြန်စွာ ပြောင်းလဲတိုးတက်နေသည်နှင့်အမျှ လုပ်ငန်းများနှင့် လူတစ်ဦးချင်းစီသည် အသစ်သော နည်းပညာများကို လက်ခံကျင့်သုံးပြီး ပြုပြင်ကူးပြောင်းနိုင်ရန် ဆန်းသစ်တီထွင်ရန် လိုအပ်သည်။ ၎င်းသည် ပြောင်းလဲမှုများကို အခွင့်အလမ်းအဖြစ် မြင်နိုင်စေသည်။
- လူ့အဖွဲ့အစည်းတွေရဲ့ လိုအပ်ချက်အသစ်များကို ဖြေရှင်းခြင်း: ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု၊ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ပညာရေး ကဲ့သို့သော ရှုပ်ထွေးသော ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ပြဿနာများကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် ဖန်တီးမှုနှင့် ဆန်းသစ်တီထွင်မှုဆိုင်ရာ ဖြေရှင်းနည်းများ အထူးလိုအပ်သည်။
- ကိုယ်ပိုင်နှင့် ပရော်ဖက်ရှင်နယ် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု: ဤစွမ်းရည်များသည် လူတစ်ဦးချင်းစီအား မိမိ၏ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းဘဝတွင် ပိုမိုလိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် နေထိုင်နိုင်စေခြင်း၊ ပြဿနာများကို ထိရောက်စွာ ဖြေရှင်းနိုင်စေခြင်းနှင့် လုပ်ငန်းခွင်တွင် တန်ဖိုးရှိသူတစ်ဦး ဖြစ်စေခြင်းတို့အတွက် အထောက်အကူပြုသည်။
၅။ ဖန်တီးမှု တိုးတက်အောင်လုပ်နိုင်သည့်နည်းလမ်းများ
ဖန်တီးမှုစွမ်းရည်သည် မွေးရာပါ အရည်အချင်းတစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘဲ လေ့ကျင့်ခြင်းဖြင့် တိုးတက်အောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ပါသည်။
- မေးခွန်းများများ မေးရန်: “ဘာကြောင့်လဲ?” “ဘယ်လိုလုပ်ရမလဲ?” “တခြားနည်းလမ်းကော ရှိသေးလား?” ကဲ့သို့သော မေးခွန်းကောင်းများ မေးခြင်းက အတွေးအသစ်များကို ဖန်တီးစေပြီး ပြဿနာများကို နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း ထိုးဖောက်စဉ်းစားစေသည်။
- Brainstorming (စိတ်ကူးထုတ်ဖော်ခြင်း): အဖွဲ့ သို့မဟုတ် တစ်ဦးချင်းအနေနဲ့ ပြဿနာတစ်ခုအတွက် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိတဲ့ အကြံဉာဏ်များစွာကို ဝေဖန်ခြင်းမရှိဘဲ စုဆောင်းခြင်း ဦးစားပေးခြင်းဖြင့် တို့ဖြင့် ထူးခြားတဲ့ စိတ်ကူးတွေ ထွက်ပေါ်လာနိုင်ပါတယ်။
- Mind Mapping (စိတ်ကူးပုံဖော်မြေပုံ): ဗဟိုပြုထားတဲ့အယူအဆတစ်ခုကနေ စတင်ပြီး အတွေးအခေါ်များကို မျဉ်းကြောင်းတွေ၊ ပုံတွေနဲ့ ချိတ်ဆက်ပြီး မြင်သာအောင် ရေးဆွဲခြင်း။ ၎င်းက အတွေးတွေရဲ့ ဆက်စပ်မှုကို မြင်စေပြီး နောက်ထပ်အမြင်အသစ်တွေ ထပ်ထည့်ဖို့လည်း ကူညီပေးပါတယ်။
- SCAMPER Technique: စိတ်ကူးသစ်တွေ ရရှိဖို့အတွက် အောက်ပါမေးခွန်းများ စုစည်းထားသည့် နည်းလမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။
- Substitute (အစားထိုး): ဘာကို အစားထိုးနိုင်မလဲ။
- Combine (ပေါင်းစပ်): ဘာတွေကို ပေါင်းစပ်နိုင်မလဲ။
- Adapt (လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် လုပ်): ဘာကို လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် ပြုပြင်နိုင်မလဲ။
- Modify (ပြုပြင်မွမ်းမံ): ဘာကို ပြောင်းလဲနိုင်မလဲ။
- Put to another use (အခြားအသုံးပြုမှုသို့ ထား): ဘာကို တခြားနည်းနဲ့ သုံးနိုင်မလဲ။
- Eliminate (ဖယ်ရှား): ဘာကို ဖယ်ရှားနိုင်မလဲ။
- Reverse (ပြောင်းပြန်လှန်): ဘာကို ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်မလဲ။
- အခြားလူတွေ၊ အခြားနယ်ပယ်တွေရဲ့ အတွေ့အကြုံတွေကို သင်ယူ: မိမိနယ်ပယ်ပြင်ပမှ အတွေးအမြင်များ သို့မဟုတ် မတူညီသော ရှုထောင့်များမှ သင်ယူခြင်းဖြင့် ဖန်တီးမှုဆိုင်ရာ တွေးခေါ်မှုကို လှုံ့ဆော်ပေးနိုင်ပါတယ်။
၆။ ဆန်းသစ်တီထွင်မှု ဖော်ဆောင်နည်းများ
ဖန်တီးမှုမှ ရရှိလာသော စိတ်ကူးများကို လက်တွေ့ကျသော တန်ဖိုးအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲရန် အောက်ပါနည်းလမ်းများက ကူညီပေးပါတယ်။
- Prototype (ပုံစံတူ ထုတ်လုပ်ခြင်း): အကြံအမြင်အသစ်ကို စမ်းသပ်နိုင်ရန်အတွက် သေးငယ်သော၊ လက်တွေ့ကျသော နမူနာပုံစံကို ထုတ်လုပ်ခြင်း။ ၎င်းက စိတ်ကူးကို ပုံဖော်ပေးပြီး အစောပိုင်းအဆင့်မှာပင် အားနည်းချက်တွေကို ရှာဖွေနိုင်စေတယ်။
- Feedback (အကြံပြုချက် ရယူခြင်း): အသုံးပြုသူများ သို့မဟုတ် သက်ဆိုင်သူများထံမှ အကြံပြုချက်များကို တက်ကြွစွာ ရယူခြင်း။ အကြံပြုချက်တွေဟာ ဖြေရှင်းနည်းကို ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် ပြုပြင်ရန် မရှိမဖြစ်လိုအပ်ပါတယ်။
- Iterate (ထပ်တလဲလဲ ပြုပြင်ခြင်း): စမ်းသပ်မှုနှင့် တုံ့ပြန်ချက်များအပေါ် အခြေခံ၍ ဖြေရှင်းနည်းကို စဉ်ဆက်မပြတ် ပြန်လည်ပြုပြင်ခြင်းနှင့် တိုးတက်အောင် လုပ်ဆောင်ခြင်း။ ၎င်းသည် ပြီးပြည့်စုံသည်အထိ လည်ပတ်နေသော စက်ဝိုင်းပုံစံ လုပ်ငန်းစဉ် ဖြစ်သည်။
အနှစ်ချုပ်
Creativity (ဖန်တီးမှု) က အတွေးသစ်တွေ ထွက်ပေါ်စေပြီး၊ Innovation (ဆန်းသစ်တီထွင်မှု) က အဲ့ဒီ အတွေးအသစ်တွေကို လက်တွေ့အသုံးချနိုင်စေပါတယ်။ ဤစွမ်းရည်နှစ်ခုစလုံးဟာ အနာဂတ်အောင်မြင်မှုအတွက် အခြေခံအင်္ဂါရပ်တွေဖြစ်ပြီး၊ လုပ်ငန်းခွင်မှာ တက်ကြွမှု၊ ယှဉ်ပြိုင်နိုင်စွမ်း မြှင့်တင်မှု၊ နည်းပညာတိုးတက်မှုတွေကို ရင်ဆိုင်နိုင်ဖို့ မရှိမဖြစ်လိုအပ်ပါတယ်။ ၎င်းတို့က တစ်ဦးချင်းစီရဲ့ ကိုယ်ပိုင်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုကို အထောက်အကူပြုရုံသာမက အဖွဲ့အစည်းတွေရဲ့ ဖွံ့ဖြိုးမှုကိုလည်း မောင်းနှင်ပေးနိုင်ပါတယ်။
ကိုးကားချက်များ (References):
MindTools. (n.d.). Creativity Skills. Retrieved from https://www.skillsyouneed.com/ps/creativity.html
Investopedia. (2023, July 28). Innovation: Definition, Types, and Importance. Retrieved from https://www.investopedia.com/terms/i/innovation.asp
OECD. (2005). Oslo Manual: Guidelines for Collecting and Interpreting Innovation Data (3rd ed.). Retrieved from https://www.oecd.org/sti/inno/2367580.pdf (Formal definition of innovation types)
MindTools. (n.d.). Questioning Skills: Asking Questions Effectively. Retrieved from https://www.mindtools.com/pages/article/newTMC_96.htm
MindTools. (n.d.). Brainstorming. Retrieved from https://www.mindtools.com/pages/article/newTMC_02.htm
MindTools. (n.d.). Mind Mapping. Retrieved from https://www.mindtools.com/pages/article/newTMC_07.htm
Interaction Design Foundation. (n.d.). SCAMPER: A Great Tool for Generating Innovative Ideas. Retrieved from https://www.interaction-design.org/literature/article/scamper-a-great-tool-for-generating-innovative-ideas
Adobe XD. (n.d.). What is prototyping?. Retrieved from https://xd.adobe.com/ideas/principles/what-is-prototyping/
MindTools. (n.d.). Giving and Receiving Feedback. Retrieved from https://www.mindtools.com/pages/article/newTMC_08.htm
IDEO. (n.d.). Test and Iterate. Retrieved from https://www.ideo.com/guides/test-and-iterate
SkillsYouNeed. (n.d.). Creativity Skills. Retrieved from https://www.skillsyouneed.com/ps/creativity.html
Investopedia. (2023, July 28). Innovation: Definition, Types, and Importance. Retrieved from https://www.investopedia.com/terms/i/innovation.asp