၁။ Intellectual Property၊ Plagiarism နှင့် မီဒီယာဥပဒေတို့၏အခြေခံသဘောတရားများ
၁.၁ Intellectual Property (ဉာဏပစ္စည်းမူပိုင်ခွင့်) ဆိုတာ ဘာလဲ
မီဒီယာဥပဒေအကြောင်း ကောင်းကောင်းနားလည်ဖို့ဆိုရင် ပထမဆုံး Intellectual Property ရဲ့ အခြေခံ မူဘောင်ကို လေ့လာဖို့လိုပါတယ်။ Intellectual Property ဆိုတာ လူသားတွေရဲ့စိတ်ကူးစိတ်သန်းကနေ ထွက်ပေါ်လာတဲ့ဖန်တီးမှုတွေကို ဥပဒေအရ အသိအမှတ်ပြုထားတဲ့ပိုင်ဆိုင်မှုဖြစ်ပြီး၊ တစ်ဦးတည်းမူပိုင်ဖန်တီး လိုစိတ်နဲ့ အများပြည်သူလွတ်လပ်စွာအသုံးပြုနိုင်မှုတို့အကြား မျှတအောင် ညှိနှိုင်းပေးထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဖန် တီးသူတွေအနေနဲ့ သူတို့ရဲ့လက်ရာတွေအပေါ် ထိန်းချုပ်နိုင်ဖို့နဲ့ အကျိုးအမြတ်ရရှိစေဖို့ နိုင်ငံတော်ကနေ အချိန် ကာလတစ်ခုအထိ အကာအကွယ်ပေးထားပြီး၊ ဒါဟာ ဆန်းသစ်တီထွင်မှု၊ စာပေနှင့် အနုပညာဖန်တီးမှုတွေကို အားပေးမြှင့်တင်ဖို့ ဖြစ်ပါတယ်။
Intellectual Property ကို ယေဘုယျအားဖြင့် အနုပညာဖန်တီးမှု (Artistic Creations) နဲ့ အသုံးချတီထွင်မှု (Utilitarian Inventions) ဆိုပြီး နှစ်မျိုးခွဲခြားနိုင်ပါတယ်။
- အနုပညာဖန်တီးမှုများ: စာအုပ်၊ ဆောင်းပါး၊ ရုပ်ရှင်၊ သီချင်းနဲ့ဓာတ်ပုံ စတာတွေ ပါဝင်ပြီး ဒါတွေကို Copyright (မူပိုင်ခွင့်) နဲ့ အကာအကွယ်ပေးထားပါတယ်။
- အသုံးချတီထွင်မှုများ: စက်မှုပစ္စည်းတွေ၊ ကွန်ပျူတာဟာ့ဒ်ဝဲတွေ၊ ဇီဝနည်းပညာနဲ့ ကုန်ထုတ်လုပ်မှု နည်းလမ်းတွေ ပါဝင်ပြီး ဒါတွေကတော့ Patent (တီထွင်မှုမူပိုင်ခွင့်) ဥပဒေအောက်မှာ ရှိပါတယ်။
Trademark (ကုန်အမှတ်တံဆိပ်) နဲ့ Trade Secret (စီးပွားရေးလျှို့ဝှက်ချက်) တွေကတော့ အသုံးချပစ္စည်းရော အနုပညာဖန်တီးမှုနှစ်မျိုးလုံးရဲ့အစိတ်အပိုင်းတွေကို ကာကွယ်ဖို့ အသုံးပြုပါတယ်။ ယနေ့ခေတ် မီဒီယာဖန်တီး သူတွေအနေနဲ့ ဒီဥပဒေခွဲတွေ ဘယ်လိုအလုပ်လုပ်သလဲဆိုတာ သိထားဖို့လိုအပ်ပါတယ်။ စီးပွားဖြစ်ထုတ်ကုန် တစ်ခုတည်းမှာတင် Intellectual Property အကာအကွယ်အမျိုးအစားများစွာ တစ်ပြိုင်နက်တည်း ပါဝင်နေ တတ်ပါတယ်။ ဥပမာ- စျေးကွက်ထဲက အအေးဘူးတစ်ခုမှာ အမှတ်တံဆိပ်နဲ့ လိုဂိုအတွက် Trademark ကို သုံးထားပြီး၊ သူ့ရဲ့ဓာတုဗေဒဖော်မြူလာအတွက် Trade Secret နဲ့ ကာကွယ်ထားပါတယ်။ ဒါ့အပြင် အညွှန်း ပေါ်က ကိုယ်ပိုင်အနုပညာလက်ရာအတွက် Copyright ရှိပြီး၊ ပုလင်းရဲ့ထူးခြားတဲ့ပုံသဏ္ဍာန်အတွက် ဒီဇိုင်း ဆိုင်ရာ Patent နဲ့ အကာအကွယ်ယူထားတာမျိုး ဖြစ်ပါတယ်။
Copyright အကာအကွယ်ရဖို့အတွက် အဓိကလိုအပ်ချက်ကတော့ ဖန်တီးမှုဟာ မိမိကိုယ်ပိုင်ဖြစ်ရမှာဖြစ်ပြီး ဒြပ်ရှိတဲ့မီဒီယာတစ်ခုခုပေါ်မှာ ပုံဖော်ထားတာ (Fixed in a Tangible Medium) ဖြစ်ရပါမယ်။ ပုံဖော် ထားတယ်ဆိုတာက စက္ကူပေါ်မှာရေးမှတ်ထားတာ၊ ဒစ်ဂျစ်တယ်ထဲမှာ သိမ်းဆည်းထားတာ ဒါမှမဟုတ် ရုပ်ဝတ္ထု တစ်ခုခုအနေနဲ့ တည်ရှိနေတာကို ဆိုလိုပါတယ်။ စိတ်ကူးသက်သက်ကိုတော့ ဘယ်လိုမှ အကာအကွယ်ပေးလို့ မရပါဘူး။ ကိုယ်ပိုင်ဖြစ်မှုဆိုတာ လူသားတစ်ယောက်ကနေ ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ လွတ်လပ်စွာဖန်တီးထားတာ ဖြစ်ပြီး အနည်းဆုံး ဖန်တီးမှုစွမ်းရည်အဆင့်တစ်ခု ရှိနေရပါမယ်။
၁.၂ Plagiarism နှင့် Copyright ဖောက်ဖျက်မှု (Copyright Infringement) တို့၏ ကွာခြားချက်
Generative AI အသုံးပြုသူတွေကြားမှာ အမြဲလိုလို ရှုပ်ထွေးလေ့ရှိတာကတော့ Plagiarism နဲ့ Copyright ဖောက်ဖျက်မှုတို့ရဲ့ထပ်တူကျမှုတွေ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီအယူအဆနှစ်ခုလုံးဟာ အခြားသူတစ်ယောက်ရဲ့ ဉာဏ ဖန်တီးမှုကို ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ သို့မဟုတ် မလျော်မကန်အသုံးပြုခြင်းအပေါ် အခြေခံထားပေမယ့်၊ ၎င်းတို့ကို အရေးယူတဲ့စနစ်တွေကတော့ လုံးဝကွဲပြားခြားနားပါတယ်။
Plagiarism (ကူးချခြင်း) ဆိုတာ ဥပဒေကြောင်းအရ ပြစ်မှုတစ်ခုထက် ကျင့်ဝတ်နဲ့ ပညာရေးဆိုင်ရာ စည်းကမ်းဖောက်ဖျက်မှုမျိုး ဖြစ်ပါတယ်။ စာရေးသူ ဒါမှမဟုတ် ဖန်တီးသူတစ်ယောက်က အခြားသူတစ်ဦးရဲ့ စကားလုံးတွေ၊ စိတ်ကူးတွေ၊ ပုံရိပ်တွေ ဒါမှမဟုတ် ဖွဲ့စည်းပုံတွေကို မူရင်းရင်းမြစ်ကို တိတိကျကျ အသိအ မှတ်မပြုဘဲ မိမိရဲ့ကိုယ်ပိုင်လက်ရာအဖြစ် လိမ်လည်ဖော်ပြတဲ့အခါ Plagiarism ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။ Plagiarism နဲ့ ပတ်သက်တဲ့စည်းမျဉ်းတွေကို ပညာရေးအဖွဲ့အစည်းတွေ၊ သက်မွေးဝမ်းကျောင်းအသင်းအဖွဲ့ တွေနဲ့ လူမှုအဖွဲ့အစည်းရဲ့ ကျင့်ဝတ်စံနှုန်းတွေကနေ သတ်မှတ်တာ ဖြစ်ပါတယ်။ အရေးယူမှုကိုတော့ ဆရာမတွေ၊ ပညာရေးဆိုင်ရာကျင့်ဝတ်ကော်မတီတွေ ဒါမှမဟုတ် အလုပ်ရှင်တွေကပဲ အဖွဲ့အစည်းအတွင်းပိုင်းမှာ ကိုင်တွယ် ဖြေရှင်းကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။
အခြားတစ်ဖက်မှာတော့ Copyright ဖောက်ဖျက်မှု (Copyright Infringement) ဆိုတာ နိုင်ငံတော်ရဲ့ ပြဌာန်းဥပဒေကို တိုက်ရိုက်ချိုးဖောက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။ Copyright ပိုင်ရှင်ထံကနေ တရားဝင်ခွင့်ပြုချက် သို့မဟုတ် လိုင်စင်မရဘဲ ဥပဒေအရ ပိုင်ရှင်တစ်ဦးတည်းသာ လုပ်ပိုင်ခွင့်ရှိတဲ့ အခွင့်အရေးတစ်ခုခုကို သွား ရောက်လုပ်ဆောင်တဲ့အခါ Copyright ဖောက်ဖျက်မှု ဖြစ်လာပါတယ်။ အမေရိကန်မူပိုင်ခွင့်ဥပဒေအရ Copyright ပိုင်ရှင်တစ်ယောက်မှာ သီးသန့်အခွင့်အရေး ၆ ခု ရှိပါတယ်။ ၎င်းတို့ကတော့ (၁) လက်ရာကို ပြန်လည်ထုတ်လုပ်ခွင့်၊ (၂) မိတ္တူများ ဖြန့်ချိခွင့်၊ (၃) မူရင်းကို အခြေခံပြီး အသွင်ပြောင်းဖန်တီးခွင့်၊ (၄) အများပြည်သူသို့ ပြသခွင့်၊ (၅) အများပြည်သူသို့ ဖျော်ဖြေတင်ဆက်ခွင့်နှင့် (၆) အသံသွင်းမှုများကို ဒစ်ဂျစ်တယ်စနစ်ဖြင့်ထုတ်လွှင့်ခွင့်တို့ ဖြစ်ပါတယ်။ Copyright ဖောက်ဖျက်မှု ကိုတော့ မူပိုင်ခွင့်ပိုင်ရှင်ကနေ တရားမကြောင်းအရ တရားစွဲဆိုပြီး အရေးယူရတာဖြစ်ပြီး၊ ဥပဒေကြောင်းအရ အပြစ်ပေးမှုတွေကတော့ တားမြစ်မိန့်ထုတ်ခံရတာ၊ လျော်ကြေးပေးရတာနဲ့ ငွေဒဏ်အမြောက်အမြားဆောင်ရတာမျိုးအထိ ပြင်းထန်နိုင် ပါတယ်။
အောက်ပါ နှိုင်းယှဉ်ချက်ဇယားက ဒီနှစ်ခုရဲ့ လက်တွေ့ကွာခြားချက်တွေကို ပိုမိုရှင်းလင်းစေပါလိမ့်မယ်။
| ထူးခြားချက် | Plagiarism (ကူးချခြင်း) | Copyright Infringement (မူပိုင်ခွင့်ဖောက်ဖျက်မှု) |
| အဓိက သဘောသဘာဝ | ကျင့်ဝတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ချိုးဖောက်မှုနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ မရိုးသားမှု။ | ဥပဒေကြောင်းအရ တရားမဥပဒေ ချိုးဖောက်မှု။ |
| အဓိက သက်ရောက်သည့် နယ်ပယ် | စိတ်ကူးစိတ်သန်းများ၊ အယူအဆများ၊ ဖော်ပြချက်များနှင့် သုတေသန ဖွဲ့စည်းပုံများ။ | ဒြပ်ရှိသောပုံစံဖြင့် ဖော်ပြထားသည့် ကိုယ်ပိုင်ဖန်တီးမှုများ (စိတ်ကူးသက်သက်ကို ချန်လှပ်ထားသည်)။ |
| စီမံခန့်ခွဲသည့် အာဏာပိုင် | အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းများ၊ စာရေးသားမှုပုံစံ လက်စွဲစာအုပ်များနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ မူဝါဒများ။ | နိုင်ငံတော် ပြဌာန်းဥပဒေများနှင့် နိုင်ငံတကာ သဘောတူစာချုပ်များ။ |
| အရေးယူဆောင်ရွက်သည့် အဖွဲ့အစည်း | ဆရာမများ၊ တက္ကသိုလ်ဘုတ်အဖွဲ့များနှင့် ပရော်ဖက်ရှင်နယ် အဖွဲ့အစည်းများ။ | ဖက်ဒရယ်တရားရုံးများ၊ မူပိုင်ခွင့်ရရှိထားသူများနှင့် ဥပဒေကြောင်းဆိုင်ရာ ကိုယ်စားလှယ်များ။ |
| ယေဘုယျ အပြစ်ပေးမှုများ | ပညာရေးဆိုင်ရာ စောင့်ကြည့်ခံရခြင်း၊ အမှတ်လျှော့ခြင်း၊ ကျောင်းခေတ္တရပ်နားခံရခြင်း သို့မဟုတ် အလုပ်ထုတ်ခံရခြင်း။ | ဥပဒေအရ သတ်မှတ်ထားသော လျော်ကြေးများ၊ တားမြစ်မိန့်များ၊ အမြတ်ငွေများ သိမ်းဆည်းခံရခြင်းနှင့် ရှေ့နေခများ ပေးလျော်ရခြင်း။ |
| ရှောင်လွှဲနိုင်မည့် နည်းလမ်း | စနစ်တကျ ကိုးကားချက် (Citation) ထည့်သွင်းခြင်းနှင့် မူရင်းရင်းမြစ်ကို ရှင်းလင်းစွာ ဖော်ပြခြင်း။ | လိုင်စင်ရယူခြင်း၊ ဥပဒေကြောင်းအရ ချွင်းချက်များ (ဥပဒေအရ သင့်တော်သလို အသုံးပြုခွင့် – Fair Use စသည်) သို့မဟုတ် ပိုင်ရှင်ထံမှ တရားဝင် ခွင့်ပြုချက်ရယူခြင်း။ |
ဒီချိုးဖောက်မှုနှစ်ခုက ဘယ်လိုမျိုးကွဲပြားသွားနိုင်သလဲ ဒါမှမဟုတ် ထပ်တူကျသွားနိုင်သလဲဆိုတာကို နမူနာ ၃ ခု နဲ့ ကြည့်ရအောင်။
- Copyright မဖောက်ဖျက်ဘဲ Plagiarism ဖြစ်ခြင်း: ကျောင်းသားတစ်ယောက်က Charles Darwin ရဲ့ ၁၈၅၉ ခုနှစ်ထုတ် On the Origin of Species စာအုပ်ထဲက စာပိုဒ်တချို့ကို စာလုံးပေါင်းတစ်လုံးမကျန် ကူးယူပြီး၊ ဘာကိုးကားချက်မှ မပါဘဲ မိမိရဲ့ ကိုယ်ပိုင်စာတမ်းအဖြစ် တင်ပြလိုက်တယ်။ ဒါဟာ သိသာထင်ရှားတဲ့ Plagiarism ဖြစ်ပါတယ်၊ ဘာလို့လဲဆိုတော့ သူများလက်ရာကို မိမိလက်ရာအဖြစ် လိမ်လည်တင်ပြလို့ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဒါဟာ Copyright ဖောက်ဖျက်မှုတော့ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါဝင်ရဲ့ စာအုပ်ဟာ ၁၉ ရာစုကတည်းက ထွက်ထားတာမို့ မူပိုင်ခွင့်သက်တမ်း ကုန်ဆုံးသွားပြီဖြစ်ပြီး Public Domain (အများပိုင်) ထဲ ရောက်နေတာကြောင့် ဘယ်သူမဆို ခွင့်ပြုချက်မလိုဘဲ လွတ်လပ်စွာ ကူးယူဖြန့်ချိခွင့် ရှိပါတယ်။
- Plagiarism မဖြစ်ဘဲ Copyright ဖောက်ဖျက်ခြင်း: ဘလော့ဂါတစ်ယောက်က လက်ရှိခေတ်ပေါ် သီချင်းတစ်ပုဒ်လုံးကိုဖြစ်စေ၊ ပရော်ဖက်ရှင်နယ် ဓာတ်ပုံတစ်ပုံလုံးကိုဖြစ်စေ သူ့ဝဘ်ဆိုက်ပေါ် တင်လိုက်ပြီး၊ အဆိုတော် သို့မဟုတ် ဓာတ်ပုံဆရာရဲ့ နာမည်ကို သေသေချာချာ ထင်ထင်ရှားရှား ဖော်ပြပေးထားတယ်။ သူက မူရင်းဖန်တီးသူကို အသိအမှတ်ပြုထားတဲ့အတွက် Plagiarism (ကူးချခြင်း) ကို ရှောင်လွှဲနိုင်ခဲ့ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် အဲဒီဖိုင်ကို ဖြန့်ဝေဖို့ တရားဝင်လိုင်စင် ဒါမှမဟုတ် ခွင့်ပြုချက်မရယူထားတဲ့အတွက်၊ ပြီးတော့ ဥပဒေအရ ချွင်းချက်အနေနဲ့ သုံးစွဲခွင့်ရှိတဲ့အထဲမှာလည်း မပါဝင်တဲ့အတွက် Copyright ကို ဖောက်ဖျက်ရာ ရောက်ပါတယ်။ “နာမည်လေး ထည့်ပေးလိုက်ရုံ” နဲ့ တရားဝင်ခွင့်ပြုချက် ရယူရမယ့် တာဝန်ကနေ လွတ်မြောက်မသွားပါဘူး။
- Plagiarism ရော Copyright ပါ တစ်ပြိုင်နက် ဖောက်ဖျက်ခြင်း: ဒီဇိုင်နာတစ်ယောက်က ခေတ်ပြိုင်အနုပညာရှင်တစ်ယောက်ရဲ့ဝဘ်ဆိုက်ကနေ အသစ်စက်စက် လိုင်းဆွဲပုံဒီဇိုင်း (Vector Illustration) တစ်ခုလုံးကို ကူးယူပြီး၊ အင်္ကျီပေါ်မှာ ပင်မရုပ်ပုံအဖြစ်သုံးပြီးတော့ မိမိကိုယ်ပိုင် ဒီဇိုင်းပါ ဆိုပြီး စီးပွားဖြစ်ထုတ်လုပ်ရောင်းချလိုက်တယ်။ ဒါဟာ မူရင်းဖန်တီးသူရဲ့အခွင့်အရေးကို မပေးတဲ့ အတွက် Plagiarism ရော၊ ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ ပြန်လည်ထုတ်လုပ် ဖြန့်ဖြူးတဲ့အတွက် Copyright ဖောက်ဖျက်မှုပါ နှစ်မျိုးလုံး မြောက်ပါတယ်။
၂။ Copyright နှင့် AI အသုံးပြု ဖန်တီးထားသော အကြောင်းအရာများ၏ ပိုင်ဆိုင်မှုအကြောင်း နားလည်ခြင်း
၂.၁ လူသားများက ဖန်တီးရမည်ဟူသော သတ်မှတ်ချက် (The Human Authorship Requirement)
Generative AI နည်းပညာတွေ အလျင်အမြန်ထိုးဖောက်လာတာဟာ မီဒီယာဥပဒေလောကထဲကို မကြုံစဖူး ရှုပ်ထွေးမှုတွေ သယ်ဆောင်လာပြီး၊ စီမံခန့်ခွဲရေးအဖွဲ့တွေနဲ့ တရားရုံးတွေကို ပိုင်ဆိုင်မှုရဲ့အခြေခံမူတွေကို ပြန်လည်သုံးသပ်ဖို့ ဖိအားပေးလာစေပါတယ်။ ဒီနယ်ပယ်ကို အဓိကကိုင်တွယ်နေတဲ့ အမေရိကန် မူပိုင်ခွင့်ရုံး (U.S. Copyright Office) ဟာ ဒီနည်းပညာတွေက မူပိုင်ခွင့်ဥပဒေတွေနဲ့ ဘယ်လိုသက်ဆိုင်နေလဲဆိုတာကို ဆန်းစစ်ဖို့အတွက် ၂၀၂၃ ခုနှစ် အစောပိုင်းမှာ ဘက်စုံ AI အစပျိုးအစီအစဉ်တစ်ခုကို စတင်ခဲ့ပါတယ်။ ဒီ အစီအစဉ်ကနေ အများပြည်သူရဲ့မှတ်ချက်ပေါင်း ၁၀,၀၀၀ ကျော်ကို စုဆောင်းခဲ့ပြီး Copyright ပေးနိုင်တဲ့ ဥပဒေစည်းမျဉ်းတွေကို စစ်ဆေးခဲ့ပါတယ်။
ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာမူပိုင်ခွင့်ဥပဒေရဲ့ အခြေခံဒေါက်တိုင်တစ်ခုကတော့ အကာအကွယ်ပေးမှုကို လူသားတွေရဲ့ဖန် တီးမှုတွေအတွက်ပဲ သီးသန့်ကန့်သတ်ထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။ သမိုင်းတစ်လျှောက် တရားရုံးတွေဟာ လူသား မဟုတ်တဲ့ အရာတွေရဲ့ ဖန်တီးမှုတွေကို Copyright ပေးဖို့ ကြိုးပမ်းချက်တွေကို ငြင်းပယ်ခဲ့ကြပြီး၊ တိရစ္ဆာန်တွေ ရိုက်ခဲ့တဲ့ဓာတ်ပုံတွေကို အကာအကွယ်မပေးခဲ့တာဟာ လူသိများပါတယ်။ ဒီအခြေခံမူဟာ Thaler v. Perlmutter ဆိုတဲ့ ထင်ရှားတဲ့အမှုကနေတစ်ဆင့် ဖက်ဒရယ်တရားရုံးတွေမှာ ပိုမိုခိုင်မာသွားခဲ့ပါတယ်။
၂၀၂၃ ခုနှစ်မှာ ဝါရှင်တန်ဒီစီခရိုင်တရားရုံးက ကွန်ပျူတာကနေ သီးသန့်ထုတ်လုပ်ထားတဲ့ ရုပ်ပုံတစ်ခုကို Copyright မှတ်ပုံတင်ပေးဖို့ ငြင်းပယ်ခဲ့တဲ့ မူပိုင်ခွင့်ရုံးရဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ထောက်ခံခဲ့ပါတယ်။ တရားလိုဘက်က ကွန်ပျူတာအယ်လ်ဂိုရီသမ်ကို ဖန်တီးသူ (Author) အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုသင့်တယ်လို့ စိန်ခေါ်ခဲ့ပေမယ့်၊ တရားရုံးကတော့ လူသားရဲ့ ဖန်တီးမှုဖြစ်ရမယ်ဆိုတာ မဖြစ်မနေလိုအပ်ချက်ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုခဲ့ပါတယ်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ် မတ်လမှာ ဝါရှင်တန်ဒီစီ ပတ်ဝန်းကျင်အယူခံတရားရုံးကလည်း တရားသူကြီး Patricia Millett ရဲ့ သဘောထားမှတ်ချက်နဲ့အတူ ဒီဆုံးဖြတ်ချက်ကို တညီတညွတ်တည်း အတည်ပြုခဲ့ပြီး၊ လူသားရဲ့ လမ်း ညွှန်မှုမပါဘဲ နည်းပညာသက်သက်ကနေ ထွက်ပေါ်လာတဲ့ ဖန်တီးမှုတွေကို Copyright က ဘယ်တုန်းကမှ အကာအကွယ်မပေးခဲ့ဘူးလို့ ဆိုပါတယ်။ ဒီဥပဒေကြောင်းအရ တိုက်ပွဲဟာ ၂၀၂၆ ခုနှစ်မှာ အမေရိကန် တရားရုံးချုပ်က Thaler v. Perlmutter အမှုကို ဆက်လက်ကြားနာဖို့ ငြင်းပယ်လိုက်တဲ့အခါ ပြီးဆုံးသွားခဲ့ပြီး၊ လူသားရဲ့ဖန်တီးမှုဖြစ်ရမယ်ဆိုတာ Copyright ရဖို့အတွက် နောက်ဆုံးပိတ်ပြောင်းလဲလို့မရတဲ့ စည်းမျဉ်း ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာ သတ်မှတ်လိုက်ပါတယ်။
ဒီဥပဒေကြောင်းအရ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေချပြီးနောက် အမေရိကန်မူပိုင်ခွင့်ရုံးက သူ့ရဲ့စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းဆိုင်ရာ မူဘောင်တွေကို အစီရင်ခံစာများစွာ ထုတ်ပြန်ခဲ့ပါတယ်။
- အပိုင်း ၁။ ဒစ်ဂျစ်တယ်ပုံတူများ (Digital Replicas – ဇူလိုင် ၃၁၊ ၂၀၂၄): ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ AI နဲ့ ပြုလုပ်ထားတဲ့ “Deepfakes” တွေနဲ့ အသံတုဖန်တီးမှုတွေ မြင့်တက်လာခြင်းကို ဆန်းစစ်ထားပြီး၊ လူတစ်ဦးချင်းစီရဲ့ အသံနဲ့ ရုပ်သွင်ကို ကာကွယ်ဖို့ ဖက်ဒရယ်ဒစ်ဂျစ်တယ်ပုံတူဆိုင်ရာ ဥပဒေသစ်တစ်ရပ် ပြဌာန်းဖို့ အကြံပြုထားပါတယ်။
- အပိုင်း ၂။ Generative AI မှ ထွက်ပေါ်လာသော လက်ရာများကို Copyright ပေးနိုင်မှု (ဇန်နဝါရီ ၂၉၊ ၂၀၂၅): AI Tool သက်သက်နဲ့ပဲ ထုတ်လုပ်ထားတဲ့လက်ရာတွေကို Copyright ပေးဖို့ လုံးဝ ငြင်းပယ်ကြောင်း အတည်ပြုခဲ့ပြီး၊ AI ကနေ တိုက်ရိုက်ထွက်လာတဲ့အရာတွေဟာ လူသားရဲ့ ဖန်တီးမှု မပါဝင်တဲ့အတွက် အလိုအလျောက် Public Domain (အများပိုင်) ထဲ ရောက်ရှိသွားတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
- အပိုင်း ၃။ Generative AI ကို လေ့ကျင့်ပေးခြင်း (Generative AI Training – မေ ၉၊ ၂၀၂၅ မထုတ်ဝေမီ ကြိုတင်ဖြန့်ချိချက်): AI မော်ဒယ်တွေကို လေ့ကျင့်ပေးဖို့ Copyright ရှိတဲ့လက်ရာတွေကို ထည့်သွင်းအသုံးပြုခြင်းနဲ့ ပတ်သက်တဲ့ ဥပဒေကြောင်းအရ အငြင်းပွားမှုတွေကို ကိုင်တွယ်ထားပြီး၊ ဒီလို လေ့ကျင့်ပေးခြင်းဟာ Fair Use (သင့်တော်သလို အသုံးပြုခွင့်) အောက်မှာ အလိုအလျောက် အကာအကွယ် ရရှိမှာမဟုတ်ကြောင်း ညွှန်ပြထားပါတယ်။
- စီးပွားရေးဆိုင်ရာ ရှုထောင့်လေ့လာမှု (ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၅): မူပိုင်ခွင့်ရုံးက တာဝန်ပေးအပ်ထားတဲ့ စီးပွားရေးလေ့လာမှုတစ်ခုကတော့ AI က ဖန်တီးမှုနယ်ပယ်ရဲ့စီးပွားရေးနဲ့ မူပိုင်ခွင့်မူဝါဒအပေါ် ဘယ်လို သက်ရောက်မှုရှိလဲဆိုတာကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ထားပြီး ရှေ့ဆက်ဥပဒေပြုဖို့ အချက်အလက်တွေ ပံ့ပိုး ပေးထားပါတယ်။
၂.၂ AI က သီးသန့်ထုတ်လုပ်ပေးခြင်း (AI-Generated) နှင့် AI ကို ကူညီအသုံးပြုခြင်း (AI-Assisted) တို့၏ ကွာခြားချက်
ဒီစည်းမျဉ်းတွေကို လိုက်နာနိုင်ဖို့အတွက် ပညာရေးသမားတွေနဲ့ ဖန်တီးသူတွေအနေနဲ့ AI-generated (AI သက်သက်က ထုတ်လုပ်ပေးတာ) နဲ့ AI-assisted (AI ကို အကူအညီယူပြီး ဖန်တီးတာ) ရဲ့ အဓိကကွာခြားချက်ကို နားလည်ရပါမယ်။
AI သက်သက်က ထုတ်လုပ်ပေးတဲ့ (Purely AI-generated) လက်ရာဆိုတာ ပုံဖော်ဖန်တီးမှုအပိုင်းတွေကို လူသားဒီဇိုင်နာက မဟုတ်ဘဲ AI မော်ဒယ်ကပဲ လုပ်ဆောင်သွားတာကို ဆိုလိုပါတယ်။ AI ဆော့ဖ်ဝဲထဲကို စာသားတွေ (Prompts) ရိုက်ထည့်လိုက်ရုံနဲ့ အဲဒီထွက်လာတဲ့ ရလဒ်အပေါ် ဥပဒေအရ မူပိုင်ခွင့်ရမှာ မဟုတ်ကြောင်း အမေရိကန်မူပိုင်ခွင့်ရုံးက ပြတ်ပြတ်သားသား ပြောထားပါတယ်။ အဲဒီ Prompt တွေက ဘယ်လောက်ပဲ အသေးစိတ်ပြီး ဖန်တီးမှုစွမ်းရည် မြင့်မားနေပါစေ အကျုံးမဝင်ပါဘူး။ အဲဒီ Prompt ထဲမှာ ပုံစံ၊ လေသံ၊ အလင်းအမှောင်နဲ့ ဖွဲ့စည်းပုံတွေကို အသေးစိတ် ဘယ်လောက်ပဲ ထည့်ရေးထားပါစေ၊ အသုံးပြုသူဟာ စက်ပစ္စည်းတစ်ခုဆီကနေ တုံ့ပြန်မှုတစ်ခုကို တောင်းဆိုရုံသက်သက်ပဲ ရှိပါသေးတယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ ထွက်လာတဲ့ ရုပ်ပုံစက်ဝန်း (Pixels) တွေ၊ စကားလုံးတွေ ဒါမှမဟုတ် ဂီတသံစဉ်တွေရဲ့ နောက်ဆုံးဖွဲ့စည်းပုံကို ဆော့ဖ်ဝဲရဲ့ အယ်လ်ဂိုရီသမ်ကပဲ ဆုံးဖြတ်ပေးတာ ဖြစ်လို့ပါ (ဒါဟာ ကျွမ်းကျင်သုတေသနပညာရှင်တွေတောင် ကြိုတင်မခန့်မှန်းနိုင်တဲ့ ရှုပ်ထွေးလှတဲ့ “Black Box” တစ်ခုလို အလုပ်လုပ်တာပါ)။ ဒါကြောင့် ဖော်ပြမှုအပေါ် ထိန်းချုပ်နိုင်စွမ်းဟာ လူသားဆီမှာ မရှိဘဲ နည်းပညာဆီမှာပဲ ရှိတာကြောင့် စာသားကနေ ပုံပြောင်းတာ ဒါမှမဟုတ် စာသားကနေ စာသားအသစ်ထုတ်တဲ့ ရလဒ်အကြမ်းတွေဟာ Copyright ရဖို့ လုံးဝမကိုက်ညီပါဘူး။
ဒါပေမယ့် AI ကို အကူအညီယူပြီး ဖန်တီးထားတဲ့ (AI-assisted) လက်ရာတွေမှာတော့ လူသားရဲ့ ကိုယ်ပိုင်ဖန်တီးမှု အလွှာတစ်ခုကို သိသိသာသာ ပြသနိုင်ရင် Copyright ရဖို့ အခွင့်အရေး ရှိပါတယ်။ မူပိုင်ခွင့် မှတ်ပုံတင်နိုင်ဖို့အတွက် အဲဒီလက်ရာရဲ့ နောက်ဆုံးပုံစံပေါ်မှာ လူသားက အပြည့်အဝ ထိန်းချုပ်မှု ရှိနေရပါမယ်။ AI ကို ကင်မရာတစ်လုံး ဒါမှမဟုတ် ဒစ်ဂျစ်တယ် ပြင်ဆင်တဲ့ဆော့ဖ်ဝဲ (Editing Software) လိုမျိုး အကူအညီပေးတဲ့ ကိရိယာတစ်ခုအဖြစ်ပဲ သတ်မှတ်ပြီး၊ လူသားကပဲ နောက်ဆုံးဖွဲ့စည်းပုံကို တက်ကြွစွာ ပုံဖော်တာ၊ ရွေးချယ်တာ၊ ပြင်ဆင်တာနဲ့ စီစဉ်တာမျိုး လုပ်ဆောင်ခဲ့ရင် အဲဒီလို ပေါင်းစပ်လက်ရာမျိုးကိုတော့ တစ်ခုချင်းစီအလိုက် စစ်ဆေးပြီး အကာအကွယ်ပေးနိုင်ပါတယ်။ ဒီလိုပေါင်းစပ်လက်ရာတွေမှာ ရရှိမယ့် Copyright ကတော့ ကျဉ်းမြောင်းပါတယ်။ ၎င်းက လူသားကိုယ်တိုင် ဖန်တီးထားတဲ့ အစိတ်အပိုင်းတွေ (ဥပဒေအရ အစိတ်အပိုင်းတွေကို ဆန်းသစ်စွာ စီစဉ်ထားမှု သို့မဟုတ် ဒစ်ဂျစ်တယ်နည်းဖြင့် သိသိသာသာ ပြင်ဆင်ပြောင်းလဲထားမှု) ကိုသာ လွှမ်းခြုံပြီး၊ အောက်ခံ AI က ထုတ်ပေးထားတဲ့ အကြမ်းထည် အစိတ်အပိုင်းတွေကိုတော့ အကာအကွယ်မပေးဘဲ Public Domain ထဲမှာပဲ ရှိနေစေမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီလို အကြိမ်ကြိမ် Prompt ရိုက်ပြီးမှ ပုံထွက်လာတာနဲ့ နောက်ပိုင်း ပြန်ပြင်ဆင်ထားတဲ့ လက်ရာတွေအပေါ် လူသားဖန်တီးမှု ဘယ်လောက်ပါသလဲဆိုတဲ့ စည်းခြားမှုကို နောက်ထပ် ဆုံးဖြတ်ပေးမယ့် အဓိက တရားစီရင်ရေးကတော့ Allen v. Perlmutter အမှုဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၂၆ ခုနှစ် အလယ်ပိုင်း ဒါမှမဟုတ် နှောင်းပိုင်းမှာ တရားရုံးရဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက် ထွက်လာဖို့ မျှော်လင့်ထားကြပါတယ်။
၂.၃ ပိုင်ဆိုင်မှု လေဟာပြင်ကြီးနှင့် ကိုယ်ပိုင်လက်ရာကို ကာကွယ်မည့် မဟာဗျူဟာများ
AI ကနေ တိုက်ရိုက်ထွက်လာတဲ့လက်ရာတွေကို Copyright ပေးလို့မရဘူးဆိုတဲ့ ဥပဒေကြောင်းအရ သဘော တူညီချက်ဟာ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းတွေနဲ့ ဖန်တီးသူတွေအတွက် ကြီးမားတဲ့ “ပိုင်ဆိုင်မှု လေဟာပြင်ကြီး” (Ownership Vacuum) ကို ဖြစ်ပေါ်စေပါတယ်။ စျေးကွက်ရှာဖွေရေးကုမ္ပဏီ၊ ဆော့ဖ်ဝဲတီထွင်သူ ဒါမှမဟုတ် အလွတ်တန်းဒီဇိုင်နာတစ်ယောက်က ပစ္စည်းတွေထုတ်ဖို့ Generative AI ကိုပဲ အလွန်အကျွံ အားကိုး လိုက်တဲ့အခါ အဲဒီပစ္စည်းတွေဟာ ဥပဒေအရ လုံးဝအကာအကွယ်မဲ့သွားပါတယ်။ ပြိုင်ဘက်တစ်ယောက်အနေနဲ့ အဲဒီရုပ်ပုံ ဒါမှမဟုတ် စာသားတွေကို တရားဝင်ဒေါင်းလုဒ်ဆွဲတာ၊ ကူးယူတာနဲ့ စီးပွားဖြစ်အသုံးချတာတွေ လုပ်နိုင်ပြီး၊ မူရင်းဖန်တီးသူမှာတော့ Copyright မရှိတဲ့အတွက် မူပိုင်ခွင့်ချိုးဖောက်မှုနဲ့ တရားစွဲဆိုပိုင်ခွင့် မရှိပါဘူး။
ဒီအားနည်းချက်ကို လျှော့ချဖို့အတွက် ပရော်ဖက်ရှင်နယ်ဒီဇိုင်နာတွေအနေနဲ့ မိမိတို့ရဲ့လုပ်ငန်းခွင် လုပ် ဆောင်ပုံအဆင့်ဆင့် (Workflows) ကို ဥပဒေကြောင်းအရ ကာကွယ်နိုင်အောင် ပြောင်းလဲရပါမယ်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ် မတ်လကတည်းက အမေရိကန် မူပိုင်ခွင့်ရုံးဟာ မှတ်ပုံတင်ဖို့ လျှောက်ထားတဲ့ လက်ရာတွေမှာ Generative AI သုံးထားရင် ရှင်းရှင်းလင်းလင်းချပြဖို့ သတ်မှတ်ထားပါတယ်။ ဒီစံနှုန်းတွေအရ လျှောက်ထားသူတွေဟာ လက်ရာ ရဲ့ဘယ်အပိုင်းက AI က ထုတ်ပေးတာလဲ၊ ပြီးတော့ လူသားဖန်တီးသူက ဘယ်လိုပုံစံမျိုး အသေးစိတ် တီထွင်ပြင်ဆင်ခဲ့သလဲဆိုတာကို လျှောက်လွှာရဲ့ “Limitation of Claim” (တောင်းဆိုမှု ကန့်သတ်ချက်) ကဏ္ဍမှာ ဖြည့်စွက်ပြီး အကာအကွယ်မရနိုင်တဲ့ AI လက်ရာတွေကို ချန်လှပ်ထားရပါမယ်။
AI အကူအညီနဲ့ ဖန်တီးထားတဲ့ လက်ရာတစ်ခုကို ခိုင်မာစွာ မှတ်ပုံတင်နိုင်ဖို့အတွက် ဒီဇိုင်နာတွေအနေနဲ့ အောက်ပါ ၅ ဆင့်ပါ လုပ်ငန်းစဉ်စံနှုန်းကို ကျင့်သုံးသင့်ပါတယ်။
- ဗားရှင်းအဆင့်ဆင့်ကို သိမ်းဆည်းပါ (Preserve the Version Stack): ပရောဂျက်တစ်ခုရဲ့ ပြောင်းလဲလာတဲ့ ဗားရှင်းတစ်ခုချင်းစီကို ဖိုင်သီးသန့်စီနဲ့ သိမ်းထားရပါမယ်။ AI က ထွက်လာတဲ့ ပထမဆုံးပုံစံ၊ ကြားထဲက လူကိုယ်တိုင် ပြင်ဆင်ထားမှုတွေနဲ့ နောက်ဆုံး အလွှာတွေအလိုက် ရှိနေတဲ့ ပရောဂျက်ဖိုင်တွေကို သိမ်းဆည်းထားခြင်းက လူသားရဲ့ဖန်တီးမှုအလွှာ ရှိနေကြောင်း ခိုင်မာပြီး စစ်ဆေးနိုင်တဲ့ သက်သေကို ပေးနိုင်ပါတယ်။
- အသုံးပြုခဲ့သည့် Prompt များကို မှတ်တမ်းတင်ပါ (Document Prompt Inputs): ပုံထွက်လာဖို့ သုံးခဲ့တဲ့ Prompt စာသားတွေ၊ သတ်မှတ်ချက်တွေ (Parameters) နဲ့ မလိုချင်တဲ့အရာတွေကို ပယ်ဖျက်တဲ့ Prompt (Negative Prompts) တွေကို စာနဲ့ မှတ်တမ်းတင်ထားခြင်းက စက်ပစ္စည်းရဲ့ ဖန်တီးမှု ဘယ်နားမှာရပ်သွားပြီး လူသားရဲ့ပြင်ဆင်မှု ဘယ်ကစလဲဆိုတဲ့ အပိုင်းအခြားကို တိကျ စေပါတယ်။
- လူသားဖန်တီးမှုဆိုင်ရာ ဖော်ပြချက်ကို တိကျစွာရေးသားပါ (Draft a Precise Authorship Statement): လျှောက်လွှာမတင်ခင်မှာ ဖန်တီးသူက မိမိကိုယ်တိုင်နဲ့ ဒစ်ဂျစ်တယ်စနစ်အရ ပါဝင် ပံ့ပိုးခဲ့မှုတွေကို အသေးစိတ်စာပိုဒ်တစ်ပိုဒ် ရေးသားရပါမယ်။ ဒီဖော်ပြချက်မှာ AI က ထုတ်ပေးတဲ့ အစိတ်အပိုင်းတွေကို ဘယ်လိုမျိုး ပေါင်းစပ်ခဲ့တယ်၊ ပြင်ဆင်ခဲ့တယ်၊ အရောင်ပြန်သွင်းခဲ့တယ် ဒါမှ မဟုတ် လူသားရဲ့ဖန်တီးမှုဆုံးဖြတ်ချက် ပေါ်လွင်အောင် ဒစ်ဂျစ်တယ်နည်းနဲ့ ဘယ်လို ဆေးခြယ်ခဲ့ တယ်ဆိုတာ တိတိကျကျ ပါဝင်ရပါမယ်။
- လူသားဖန်တီးသည့် အစိတ်အပိုင်းများကိုသာ ခွဲခြားပြီး တောင်းဆိုပါ (Identify and Claim Human Elements Only): မိမိတို့ တောင်းဆိုတဲ့အရာမှာ အလွန်အမင်း သတိထားရပါမယ်။ လက်ရာရဲ့ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းပဲ လူသားဖန်တီးတာ ဖြစ်နေပြီး တစ်ခုလုံးကို Copyright ရဖို့ တောင်းဆိုလိုက်ခြင်းက နောက်ပိုင်း ကန့်ကွက်ခံရတဲ့အခါ မှတ်ပုံတင်ခွင့် ဆုံးရှုံးရမယ့် အသေချာဆုံး နည်းလမ်းဖြစ်ပါတယ်။ လူသားဖန်တီးတဲ့ အစိတ်အပိုင်းတွေကိုပဲ ကွက်တိ တောင်းဆိုရပါမယ်။
- အခြားသော ဥပဒေကြောင်းဆိုင်ရာ အကာအကွယ်များကို အသုံးပြုပါ (Utilialize Alternative Legal Protections): AI အသုံးများတဲ့ ဒီဇိုင်းတွေအတွက် Copyright ရဖို့ ခက်ခဲတာ ဒါမှမဟုတ် မရနိုင်တာမျိုး ရှိတတ်တာကြောင့်၊ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းတွေအနေနဲ့ အခြားအကာအကွယ်ပေးမယ့် နည်းလမ်းတွေကို သုံးသင့်ပါတယ်။ ဥပမာ- တင်းကျပ်တဲ့ လျှို့ဝှက်ချက်ထိန်းသိမ်းမှု သဘောတူညီချက် (NDAs) များ ပြုလုပ်ခြင်း၊ ဖောက်သည်များနှင့် စီးပွားရေးစာချုပ်များ ချုပ်ဆိုခြင်းနဲ့ ဖန်တီးမှုနည်းလမ်းတွေကို လုပ်ငန်းတွင်း လျှို့ဝှက်ချက် (Trade Secrets) အဖြစ် ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားခြင်းမျိုး ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီလို မိမိကိုယ်ကိုယ် ကာကွယ်တဲ့လုပ်ငန်းစဉ်ဟာ လွှတ်တော်နဲ့ တရားရုံးတွေက ပိုမိုတင်းကျပ်တဲ့ စည်းမျဉ်း တွေဆီ ဦးတည်နေတာကြောင့် ပိုလို့တောင် အရေးကြီးလာပါတယ်။
၃။ ဒစ်ဂျစ်တယ်ဒီဇိုင်း ပလက်ဖောင်းများတွင် ကျင့်ဝတ်ညီစွာ မီဒီယာဖန်တီးခြင်း (Canva AI)
၃.၁ Canva AI ၏ လိုင်စင်ဆိုင်ရာ မူဘောင်များ
ဒစ်ဂျစ်တယ်ဒီဇိုင်း ပလတ်ဖောင်းတစ်ခုဖြစ်တဲ့ Canva ဟာ Magic Studio (Magic Media, Magic Design, Magic Expand, Magic Write, နဲ့ Magic Edit စတာတွေ ပါဝင်ပါတယ်) လို့ ခေါ်တဲ့ ဆန်းသစ်တဲ့ Generative AI စနစ်တွေကို သူတို့ရဲ့ လုပ်ငန်းခွင်ထဲမှာ တိုက်ရိုက်ထည့်သွင်းပေးထားပါတယ်။ ဒီလို အလိုအလျောက်စနစ်သုံး ကိရိယာတွေကို သုံးတဲ့အခါ ဖန်တီးသူတွေအနေနဲ့ ပလက်ဖောင်းက သတ်မှတ်ထားတဲ့ ဝန်ဆောင်မှုဆိုင်ရာ စည်းကမ်းချက်တွေကို လိုက်နာရမှာဖြစ်ပြီး၊ ဒါဟာ ယေဘုယျ Copyright သတ်မှတ်ချက်တွေထက် ပိုမိုအရေးပါ,ပါတယ်။
၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၆ ရက်နေ့ကစပြီး အာဏာတည်တဲ့ Canva ရဲ့ AI Product Terms အရ Design Inputs (အသုံးပြုသူက တင်လိုက်တဲ့ စာသား၊ ပုံ ဒါမှမဟုတ် ပစ္စည်းတွေ) နဲ့ Design Outputs (စနစ်ကနေ ထုတ်ပေးလိုက်တဲ့ ရုပ်ပုံ၊ စာသား၊ ဗီဒီယို သို့မဟုတ် တင်ပြချက်တွေ) အကြား အခြေခံကျကျ ခွဲခြားထားပါတယ်။ အခြေခံစည်းမျဉ်းအနေနဲ့ ဥပဒေက ခွင့်ပြုထားသရွေ့ ဒီဇိုင်နာဟာ မိမိထည့်သွင်းလိုက်တဲ့ Inputs ပေါ်မှာ ပိုင်ဆိုင်ခွင့်ရှိသလို ထွက်လာတဲ့ Outputs အပေါ်မှာလည်း ပိုင်ဆိုင်ခွင့် ရရှိမှာဖြစ်ပါတယ်။ သို့သော်လည်း အဲဒီဒီဇိုင်းထဲမှာ Canva Library ထဲမှာ ရှိပြီးသားပစ္စည်းတွေကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြု ထားမယ်ဆိုရင်တော့ ဒီပိုင်ဆိုင်ခွင့်ဟာ စည်းကမ်းချက်တွေအရ အကန့်အသတ် ရှိသွားမှာဖြစ်ပါတယ်။ အကယ်၍ ဒီဇိုင်နာတစ်ယောက်က Canva ရဲ့ AI ကို သုံးပြီး စတော့ခ်ဓာတ်ပုံ (Stock Photography)၊ လိုင်းဆွဲပုံ (Vector Illustration) ဒါမှမဟုတ် Canva ထဲက Template တစ်ခုခုကို ပြင်ဆင်လိုက်မယ်ဆိုရင်၊ ထွက်လာတဲ့ ရလဒ်အပေါ် ဒီဇိုင်နာရဲ့ ပိုင်ဆိုင်ခွင့်ဟာ အောက်ခံအသုံးပြုထားတဲ့ ပစ္စည်းရဲ့ လိုင်စင်စည်းကမ်းချက်တွေအတိုင်း ကန့်သတ်ခြင်း ခံရမှာဖြစ်ပါတယ်။
ဒါ့အပြင် Canva ရဲ့ လိုင်စင်စနစ်မှာ ဒီဇိုင်နာတွေ ဥပဒေကြောင်းအရ လိုက်နာဖို့ သတိထားရမယ့် အလွန်အသေးစိတ်တဲ့ ကန့်သတ်ချက်တွေ ရှိပါသေးတယ်။
- Pro အကြောင်းအရာ လိုင်စင် (One Design Use License): ဒီသဘောတူညီချက်အရ အသုံးပြုသူဟာ Pro ပစ္စည်းတစ်ခုကို Canva ဒီဇိုင်း တစ်ခုတည်းမှာတင် အမြဲတမ်း သုံးပိုင်ခွင့် ရရှိမှာဖြစ်ပါတယ်။ Pro ပစ္စည်းကို သီးသန့်တစ်ခုတည်းအနေနဲ့ ကူးယူတာ၊ ဒေါင်းလုဒ်ဆွဲတာ ဒါမှမဟုတ် ဖြန့်ဝေတာမျိုး လုံးဝမပြုလုပ်ရပါဘူး။ အကယ်၍ အဲဒီ Pro ပစ္စည်းကိုပဲ ဒီဇိုင်းအသစ်တစ်ခုမှာ ထပ်သုံးချင်ရင် ဒါမှမဟုတ် “Magic Resize” ကိရိယာကို သုံးပြီး ဖိုင်အသစ်ခွဲလိုက်ရင် လိုင်စင်အသစ်အတွက် ထပ်မံပေးချေရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
- ပစ်ဇယ်အရွယ်အစား ကန့်သတ်ချက် (Pixel Size Limitations): မပြင်ဆင်ရသေးတဲ့ Pro ပစ္စည်းတွေကို အွန်လိုင်း အီလက်ထရွန်နစ်စာစောင်တွေ (ဥပမာ ဘလော့ဂ်၊ e-book နဲ့ ဝဘ်စာ မျက်နှာတွေ) မှာ သုံးမယ်ဆိုရင် ဖိုင်တစ်ခုချင်းစီအတွက် စုစုပေါင်း ပစ်ဇယ်ပမာဏ ၄၈၀,၀၀၀ (ဥပမာ
) အထိပဲ အမြင့်ဆုံးကန့်သတ်ထားပါတယ်။ ဒီဇိုင်းကို အကြီးအကျယ် ပြင်ဆင်ထား တာ ဒါမှမဟုတ် ကြီးမားတဲ့အပြင်အဆင်တစ်ခုထဲ ပေါင်းထည့်ထားတာမျိုး ဆိုရင်တော့ ချွင်းချက် ဖြစ်ပါတယ်။
- လူကြိုက်များသော သီချင်းများ ချန်လှပ်ထားမှု (Popular Music Exclusions): ပုံမှန် Canva လိုင်စင်တွေဟာ စီးပွားဖြစ် လူကြိုက်များနေတဲ့သီချင်းတွေကို အကာအကွယ်မပေးပါဘူး။ အဲဒီသီချင်း တွေကို သုံးချင်ရင် သီးသန့်ခွဲထွက်နေတဲ့ Popular Music License ရဲ့ စည်းကမ်းချက်တွေကို လိုက်နာရပါမယ်။
- Disney ပစ္စည်းများ ကန့်သတ်ချက် (Disney Content Restrictions): ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၉ ရက်နေ့ကနေ စက်တင်ဘာလ ၃၀ ရက်နေ့အထိ Canva ဟာ Disney ရဲ့ Copyright လက်ရာတွေ ပါဝင်တဲ့ Template နဲ့ စတစ်ကာတွေကို ပေးခဲ့ဖူးပါတယ်။ အဲဒီပစ္စည်းတွေကို အမေရိကန်မှာရှိတဲ့ အသုံးပြုသူတွေပဲ သုံးခွင့်ရှိပြီး၊ ကိုယ်ပိုင်ကိစ္စအတွက်ပဲ သုံးရမှာဖြစ်ကာ စီးပွားဖြစ် ကုန်ပစ္စည်းထုတ်တာ ဒါမှမဟုတ် Disney က တရားဝင် ထောက်ခံထားသလိုမျိုး ပုံစံမျိုး ကြော်ငြာတာတွေမှာ လုံးဝမသုံးဖို့ ကန့်သတ်ထားခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။
၃.၂ Prompt ကျင့်ဝတ်နှင့် အမှတ်တံဆိပ် ကာကွယ်ရေး
ပလတ်ဖောင်းထဲက AI Tool တွေကို သုံးတဲ့အခါ Prompt ရေးသားမှုကျင့်ဝတ်ကို ရှင်းရှင်းလင်းလင်း သိထားဖို့ လိုပါတယ်။ ရုပ်ပုံ ဒါမှမဟုတ် စာသားတွေထုတ်တဲ့အခါ မူပိုင်ခွင့်ရှိတဲ့အမည်တွေအစား အများသုံး စကားလုံး တွေကိုပဲ သုံးပြီး Prompt တည်ဆောက်ရပါမယ်။ ဥပမာ- “ကာတွန်းမင်းသမီးလေးတစ်ယောက် ကားအနီလေး မောင်းနေပုံ” လို့ ရေးတာဟာ ဥပဒေအရရော ကျင့်ဝတ်အရပါ ဘေးကင်းပါတယ်။ ပြောင်းပြန်အနေနဲ့ AI ကို “Disney က အယ်လ်ဆာ (Elsa) ဖာရရီ (Ferrari) ကားမောင်းနေပုံ” လို့ ခိုင်းစေတာဟာ ဘေးကင်းလုံခြုံရေး မူဝါဒကို တိုက်ရိုက်ချိုးဖောက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။ လူသိများတဲ့ ကုန်အမှတ်တံဆိပ် ဇာတ်ကောင်တွေ၊ အများ ပြည်သူသိရှိသူတွေ ဒါမှမဟုတ် ကုမ္ပဏီလိုဂိုတွေကို စာဖြင့်ရေးသားထားတဲ့ ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ ထုတ်လုပ်ခြင်းဟာ Trademark အဆင့်အတန်းလျှော့ချခံရမှု၊ Copyright ဖောက်ဖျက်မှုနဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဆိုင်ရာ အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်မှုတွေနဲ့ တိုက်ရိုက်ရင်ဆိုင်ရနိုင်ပါတယ်။
ဒါ့အပြင် အကယ်၍ ဒီဇိုင်နာတစ်ယောက်က ကုမ္ပဏီရဲ့အမှတ်တံဆိပ်ပစ္စည်းတွေ (ဥပမာ လိုဂို သို့မဟုတ် ကုန်ပစ္စည်းအမည်) ကို ဖန်တီးဖို့ Generative AI ကို သုံးမယ်ဆိုရင် ကြီးမားတဲ့ ရှေ့နောက်မညီမှု (Paradox) တစ်ခုနဲ့ တိုးပါလိမ့်မယ်။ Generative AI မော်ဒယ်တွေဟာ သင်္ချာဆိုင်ရာဖြစ်နိုင်ခြေတွေအပေါ် မူတည်ပြီး အလုပ်လုပ်တာမို့ ထွက်လာတဲ့ပုံဟာ အဲဒီအသုံးပြုသူတစ်ဦးတည်းအတွက်ပဲ သီးသန့်ဖြစ်မယ်လို့ အာမ,မခံနိုင်ပါ ဘူး။ အခြားအသုံးပြုသူတစ်ယောက်က ဆင်တူတဲ့ Prompt ရိုက်ထည့်ရင် အရမ်းတူတဲ့ ပုံထွက်လာနိုင်ပါတယ်။ Trademark မှတ်ပုံတင်ဖို့ဆိုတာ စားသုံးသူတွေ အမြင်မမှားစေဖို့အတွက် သီးသန့်ခွဲခြားနိုင်တဲ့ရင်းမြစ်တစ်ခု ဖြစ်ရမှာမို့ AI က ထုတ်ပေးတဲ့ ရုပ်ပုံတွေဟာ ကုမ္ပဏီလိုဂိုအနေနဲ့ Trademark မှတ်ပုံတင်ဖို့အတွက် သဘာဝအရ လုံးဝအဆင်မပြေပါဘူး။
၃.၃ ပလက်ဖောင်း လိုက်နာမှုနှင့် အချက်အလက်ဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းများ (Metadata Rules)
အကောင့်အခြေအနေ ကောင်းမွန်နေစေဖို့အတွက် ဖန်တီးသူတွေအနေနဲ့ အသက်ကန့်သတ်ချက်၊ အကောင့်စီမံ မှုနဲ့ အချက်အလက်ဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းတွေကို လိုက်နာရပါမယ်။
- အသက်နှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များ: အသက် ၁၃ နှစ်မပြည့်သေးသူများ (သို့မဟုတ် မိမိတို့နိုင်ငံ၏ အနည်းဆုံးသတ်မှတ်အသက်ထက် ငယ်သူများ) အနေဖြင့် ပုံမှန် Canva ဝန်ဆောင်မှုကို အသုံးပြုခွင့် သို့မဟုတ် အကောင့်ဖွင့်ခွင့် လုံးဝမရှိပါ။ ချွင်းချက်တစ်ခုကတော့ ကျောင်းသားတွေအတွက် သီးသန့်လုပ်ထားတဲ့ အခမဲ့အစီအစဉ် Canva Education ဖြစ်ပြီး၊ ဒါဟာ ကလေးသူငယ်များ အွန်လိုင်းလုံခြုံရေးဥပဒေ (COPPA) နဲ့ မိသားစုပညာရေးဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးနှင့် လုံခြုံရေးဥပဒေ (FERPA) တို့ကို လိုက်နာကြောင်း iKeepSafe ရဲ့ အသိအမှတ်ပြုချက် ရရှိထားပါတယ်။
- အဖွဲ့အစည်းက စီမံခန့်ခွဲသောအကောင့်များ: အကယ်၍ ဖန်တီးသူတစ်ယောက်က အလုပ်ရှင် သို့မဟုတ် ကျောင်းက ပေးထားတဲ့ အီးမေးလ် (Admin Entity) ကို သုံးပြီး Canva အကောင့်ဖွင့်ထားရင် အဲဒီအဖွဲ့အစည်းတစ်ခုလုံးကို Canva ရဲ့ စည်းကမ်းချက်တွေနဲ့ ချည်နှောင်လိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီအ ခြေအနေမှာ အဖွဲ့အစည်းရဲ့ အုပ်ချုပ်သူ (Admin) ဟာ အဲဒီအကောင့်၊ ဖိုဒါခွင့်ပြုချက်တွေနဲ့ ရှိသမျှဒီ ဇိုင်းအားလုံးကို ကြည့်ရှုဖို့၊ စောင့်ကြည့်ဖို့၊ လွှဲပြောင်းဖို့ ဒါမှမဟုတ် ဖျက်ပစ်ဖို့ အကြွင်းမဲ့ အာဏာရှိသွားပါတယ်။ ဒါကြောင့် မိမိရဲ့ကိုယ်ပိုင်ဒီဇိုင်းတွေကို အဖွဲ့အစည်းက အကောင့်ကို မထိန်းချုပ် ခင်မှာ ကိုယ်ပိုင်အကောင့်ထဲကို ကြိုတင်ပြောင်းရွှေ့ထားသင့်ပါတယ်။
- Metadata နှင့် ရင်းမြစ်ဂုဏ်သိက္ခာ ထိန်းသိမ်းခြင်း: AI Product Terms အရ အသုံးပြုသူတွေအနေနဲ့ AI က ထုတ်ပေးထားတဲ့ ဖိုင်တွေထဲမှာ ပါဝင်တဲ့ ဘယ်ရင်းမြစ်အမှတ်အသား ဒါမှမဟုတ် Metadata တွေကိုမှ ဖယ်ရှားတာ၊ ပြင်ဆင်တာ ဒါမှမဟုတ် ပိတ်ပစ်တာမျိုး လုံးဝမလုပ်ရပါဘူး။ ဒါဟာ C2PA metadata တွေ ပါဝင်ပြီး၊ ၎င်းက ဒီဖိုင်ဟာ AI ကို သုံးပြီး ဖန်တီးထားတာ ဒါမှမဟုတ် ပြင်ဆင် ထားတာဖြစ်ကြောင်း လုံခြုံစိတ်ချရတဲ့ လျှို့ဝှက်ကုဒ်စနစ်နဲ့ လက်မှတ်ထိုးပြထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။
- ပလတ်ဖောင်း ဘေးကင်းလုံခြုံရေးနှင့် စစ်ထုတ်မှုများ: Canva Shield ဆိုတာ သတင်းတု၊ သတင်းမှား ဒါမှမဟုတ် ခွဲခြားဆက်ဆံမှုတွေလိုမျိုး လှည့်ဖြားပြီး အန္တရာယ်ရှိတဲ့ အကြောင်းအရာတွေ မဖန်တီး နိုင်အောင် ပိတ်ဆို့ပေးတဲ့ယုံကြည်စိတ်ချရမှု၊ ဘေးကင်းလုံခြုံရေးနဲ့ စိစစ်ရေးကိရိယာ အစုံအလင် ဖြစ်ပါ တယ်။ Canva ဟာ ခွဲခြားဆက်ဆံမှုဆန့်ကျင်ရေးဥပဒေကို တင်းတင်းကျပ်ကျပ် ကျင့်သုံးပြီး ဒီလုံခြုံရေး စနစ်တွေကို ကျော်ဖြတ်ဖို့ ကြိုးစားတဲ့အကောင့်တွေကို ခေတ္တပိတ်တာ ဒါမှမဟုတ် လုံးဝဖျက်ပစ်တာမျိုး လုပ်ဆောင်ပါလိမ့်မယ်။
၄။ Creative Commons မှတစ်ဆင့် Copyright လွတ်လပ်သော အရင်းအမြစ်များကို ရှာဖွေခြင်း
၄.၁ Creative Commons ၏ လုပ်ဆောင်ပုံယန္တရား
ဥပဒေကြောင်းအရ လိုက်နာမှုရှိပြီး အခမဲ့ပစ္စည်းတွေကို ရှာဖွေနေတဲ့ ပညာရေးအဖွဲ့အစည်းတွေ၊ သုတေသန ပညာရှင်တွေနဲ့ မီဒီယာဖန်တီးသူတွေအတွက် Creative Commons မူဘောင်ဟာ မရှိမဖြစ် အရင်းအမြစ်တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ အကျိုးအမြတ်မယူတဲ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုအနေနဲ့ စတင်တည်ထောင်ခဲ့တဲ့ Creative Commons ဟာ ကမ္ဘာက အသိအမှတ်ပြုထားတဲ့ အများသုံးလိုင်စင် စနစ်တစ်ခုကို စံနှုန်းအဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့ပါတယ်။ ဒီလိုင်စင်တွေဟာ ရှိထားပြီးသား Copyright ဥပဒေကို အစားထိုးတာ မဟုတ်ပါဘူး။ အဲဒီအစား ၎င်းက အပေါ်ကနေ ထပ်ဆင့်ပံ့ပိုးပေးပြီး ဖန်တီးသူတွေရဲ့ အခွင့်အရေးကို “All rights reserved” (အခွင့်အရေးအားလုံးကို ကန့်သတ်ထားသည်) ကနေ “Some rights reserved” (အခွင့်အရေးအချို့ကိုသာ ကန့်သတ်ထားသည်) အဖြစ် အလွယ်တကူ ကူးပြောင်းပေးတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါဟာ ပြည်သူတွေအနေနဲ့ တစ်ဦးချင်းစီဆီ ခွင့်ပြုချက်လိုက်တောင်းနေစရာမလိုဘဲ ဥပဒေကြောင်းအရ သတ်မှတ်ထားတဲ့ စည်းကမ်းချက်တွေအတိုင်း လက်ရာတွေကို ဖြန့်ဝေဖို့၊ ပြန်လည်ပေါင်းစပ်ဖို့နဲ့ ပြန်လည်အသုံးပြုဖို့ ခွင့်ပြုပေးထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။
Creative Commons လိုင်စင်အားလုံးကို အခြေခံစည်းကမ်းချက် ၄ ခု ပေါင်းစပ်ပြီး တည်ဆောက်ထားပါတယ်။
- Attribution (BY): ပင်မ CC လိုင်စင်တိုင်းရဲ့ အခြေခံအကျဆုံးလိုအပ်ချက်ဖြစ်ပါတယ်။ ပြန်လည် အသုံးပြုသူတွေအနေနဲ့ မူရင်းဖန်တီးသူကို သေသေချာချာ နာမည်တပ်အသိအမှတ်ပြုရပါမယ်၊ လိုင်စင်ဆီကို လင့်ခ်ချိတ်ပေးရပါမယ်၊ ပြီးတော့ မူရင်းကို ပြင်ဆင်ထားတာရှိရင်လည်း ဖော်ပြ ပေးရပါမယ်။
- ShareAlike (SA): အကယ်၍ အသုံးပြုသူက မူရင်းပစ္စည်းကို ပြန်လည်ပေါင်းစပ်တာ၊ ပုံစံပြောင်းတာ ဒါမှမဟုတ် ထပ်ဆင့်ဖန်တီးတာမျိုး လုပ်ရင်၊ ထွက်လာတဲ့ မိမိရဲ့လက်ရာသစ်ကိုလည်း မူရင်းလိုင်စင် အတိုင်း ဒါမှမဟုတ် အဲဒီလိုင်စင်နဲ့ ကိုက်ညီတဲ့ Creative Commons လိုင်စင်နဲ့ပဲ ပြန်လည်ဖြန့်ဝေဖို့ ဥပဒေအရ တာဝန်ရှိပါတယ်။
- NonCommercial (NC): အသုံးပြုသူတွေအနေနဲ့ ဒီလက်ရာကို မိတ္တူကူးတာ, ဖြန့်ဝေတာနဲ့ ပြင်ဆင်တာတွေကို ကြိုက်သလိုလုပ်နိုင်ပေမယ့် စီးပွားရေးအရ အကျိုးအမြတ်ရဖို့ ဒါမှမဟုတ် ငွေကြေးအကျိုးအမြတ်အတွက် အဓိကရည်ရွယ်ပြီး မသုံးရပါဘူး
- NoDerivatives (ND): အသုံးပြုသူတွေအနေနဲ့ မူရင်းလက်ရာအတိုင်း တစ်လုံးတစ်ပါဒမှ မပြင်ဆင် ထားတဲ့ မိတ္တူတွေကိုပဲ ကူးယူဖြန့်ချိခွင့်ရှိပါတယ်။ ပြင်ဆင်ထားတဲ့၊ ပြောင်းလဲထားတဲ့ ဒါမှမဟုတ် ပြန်လည်ပေါင်းစပ်ထားတဲ့ ဗားရှင်းတွေကို အများပြည်သူသို့ မျှဝေခြင်းကို လုံးဝတားမြစ်ထားပါတယ်။
အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ CC 4.0 မူဘောင်အောက်မှာ ဒီစည်းကမ်းချက်တွေကို ဥပဒေကြောင်းအရ ဘယ်လိုအ ဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ထားလဲဆိုတာကို လိုင်စင်ရဲ့ ဥပဒေကုဒ်တွေထဲမှာ အသေးစိတ်ကြည့်နိုင်ပါတယ်။
- NonCommercial ၏အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်: အပိုင်း ၁ အရ “NonCommercial” ဆိုတာ စီးပွားရေးအရ အားသာချက်ရဖို့ ဒါမှမဟုတ် ငွေကြေးအရ အကျိုးအမြတ်ရဖို့အတွက် အဓိက မရည်ရွယ်တာကို ဆိုလိုပါတယ်။ အရေးကြီးတာကတော့ ဥပဒေကုဒ်ထဲမှာ ဒစ်ဂျစ်တယ်ဖိုင်တွေကို အပြန်အလှန်မျှဝေတာ ဒါမှမဟုတ် လိုင်စင်ရပစ္စည်းကို အခြား Copyright လက်ရာတွေနဲ့ ငွေကြေး ပေးချေမှုမပါဘဲ လဲလှယ်တာမျိုးကို ဥပဒေကြောင်းအရ NonCommercial လို့ပဲ သတ်မှတ်ပါတယ်။
- Adapted Material (အသွင်ပြောင်းလက်ရာ) ၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်: ဒါဟာ မူရင်းလိုင်စင်ရ လက်ရာကို အခြေခံပြီး ပြန်လည်ဘာသာပြန်တာ၊ ပြောင်းလဲတာ၊ စီစဉ်တာ၊ ပုံစံပြောင်းတာ ဒါမှမဟုတ် ခွင့်ပြုချက်တောင်းဖို့ လိုအပ်တဲ့နည်းလမ်းမျိုးနဲ့ ပြင်ဆင်ထားတဲ့ မူပိုင်ခွင့်အောက်က ပစ္စည်းမှန်သမျှကို ဆိုလိုပါတယ်။ ဂီတလက်ရာတွေ၊ ဖျော်ဖြေမှုတွေ ဒါမှမဟုတ် အသံသွင်းမှုတွေအတွက်ဆိုရင် ရုပ်ရှင် သို့မဟုတ် လှုပ်ရှားနေတဲ့ရုပ်ပုံတွေနဲ့ အသံကို အချိန်ကိုက်ညှိလိုက်တာ (Synchronization) ဟာ ဥပဒေအရ အသွင်ပြောင်းလက်ရာ (Adapted Material) ကို ဖန်တီးလိုက်တာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
- Sui Generis Database Rights: CC လိုင်စင်တွေ (အထူးသဖြင့် version 4.0) ဟာ ဥရောပ ပါလီမန်ရဲ့လမ်းညွှန်ချက် Directive 96/9/EC ကဲ့သို့သော ဒေတာဘေ့စ် ကာကွယ်မှုဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးတွေကို တိုက်ရိုက်ထည့်သွင်းထားပါတယ်။ အပိုင်း ၄ အရ အကယ်၍ ဒေတာဘေ့စ်တစ်ခုမှာ ဒီလိုအခွင့်အရေးတွေ ပါဝင်နေရင် လိုင်စင်ရရှိသူဟာ အဲဒီထဲက အကြောင်းအရာအားလုံးကိုဖြစ်စေ၊ အစိတ်အပိုင်းအတော်များများကိုဖြစ်စေ ထုတ်ယူခွင့်၊ ပြန်သုံးခွင့်နဲ့ ပြန်လည်ထုတ်လုပ်ခွင့် ရှိပါတယ်။ သို့သော်လည်း စုစည်းထားတဲ့ ဒေတာဘေ့စ်တစ်ခုလုံးကိုတော့ အသွင်ပြောင်းလက်ရာ (Adapted Material) အဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ပါတယ်။
- ထိရောက်သော နည်းပညာဆိုင်ရာ အစီအမံများ (Effective Technological Measures): ပြန်လည်အသုံးပြုသူတွေအနေနဲ့ လိုင်စင်က ပေးထားတဲ့ အခွင့်အရေးတွေကို အခြားသူတွေ အသုံးမ ပြုနိုင်အောင် ဥပဒေကြောင်းအရဖြစ်စေ၊ နည်းပညာကြောင်းအရဖြစ်စေ (ဥပမာ ဒစ်ဂျစ်တယ်မူပိုင်ခွင့် စီမံခန့်ခွဲမှု – DRM စနစ်များ သုံးပြီး) တားဆီးပိတ်ပင်ခြင်း မပြုလုပ်ရပါဘူး။ ဒါတွေကို ကမ္ဘာ့ဉာဏဗေဒအဖွဲ့ရဲ့ မူပိုင်ခွင့်စာချုပ် (WIPO Copyright Treaty) အပိုဒ် ၁၁ ကို ရည်ညွှန်းပြီး သတ်မှတ်ထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။
၄.၂ TASL နည်းလမ်းဖြင့် မူရင်းဖန်တီးသူကို အသိအမှတ်ပြုခြင်း (The TASL Method of Attribution)
Creative Commons လိုင်စင်အားလုံးမှာ မူရင်းဖန်တီးသူကို အသိအမှတ်ပြုဖို့ (Attribution) ဆိုတာ ဥပဒေကြောင်းအရ လုံးဝမဖြစ်မနေ လိုက်နာရမယ့် စည်းကမ်းချက် ဖြစ်ပါတယ်။ CC ဥပဒေအရ မူရင်းဖန်တီးသူကို စနစ်တကျ အသိအမှတ်မပြုဘဲ သုံးစွဲမိရင် အသုံးပြုသူရဲ့ လိုင်စင်ဟာ အလိုအလျောက် ပျက်ပြယ်သွားမှာဖြစ်ပြီး၊ တရားဝင်သုံးစွဲသူအဖြစ်ကနေ Copyright ချိုးဖောက်သူအဖြစ် ချက်ချင်း ပြောင်းလဲသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဥပဒေနဲ့ အပြည့်အဝ ကိုက်ညီစေဖို့အတွက် ဖန်တီးသူတွေအနေနဲ့ အရေးကြီးတဲ့ Metadata ၄ ခု ပါဝင်တဲ့ TASL အသိအမှတ်ပြုနည်းလမ်း ကို သုံးရပါမယ်။
- T = Title (ခေါင်းစဉ်): ဖန်တီးမှုလက်ရာရဲ့ တရားဝင်အမည် ဖြစ်ပါတယ်။ အကယ်၍ ခေါင်းစဉ်ပေးထားရင် ၎င်းကို ရေးသားပြီး မူရင်းစာမျက်နှာဆီကို လင့်ခ် (Hyperlink) တိုက်ရိုက်ချိတ်ပေးရပါမယ်။ အကယ်၍ အမည်မရှိရင်တော့ ဖော်ပြချက်ပါတဲ့ ခေါင်းစဉ် ဒါမှမဟုတ် ဖိုင်နာမည်ကို အစားထိုးသုံးနိုင်ပါတယ်။ ခေတ်သစ် CC 4.0 လိုင်စင်အောက်မှာ ခေါင်းစဉ်ထည့်ဖို့က တင်းကျပ်တဲ့ ဥပဒေအရ လိုအပ်ချက်မဟုတ်တော့ပေမယ့် ထည့်သွင်းဖို့ကို အကောင်းဆုံး လုပ်ဆောင်ချက်အဖြစ် တိုက်တွန်းထားဆဲ ဖြစ်ပါတယ်။
- A = Author (ဖန်တီးသူ): ဖန်တီးသူရဲ့ အမည်ဖြစ်ပြီး လူပုဂ္ဂိုလ်၊ ကုမ္ပဏီ၊ ကလောင်နာမည် ဒါမှမဟုတ် အသုံးပြုသူအမည် (Username) လည်း ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ ဒါဟာ သူတို့ရဲ့ ပရိုဖိုင် ဒါမှမဟုတ် လက်ရာရှိတဲ့ ပလတ်ဖောင်းစာမျက်နှာဆီ လင့်ခ်ချိတ်ပေးထားရပါမယ်။
- S = Source (ရင်းမြစ်): အဲဒီပစ္စည်းကို တရားဝင်တင်ထားတဲ့ ဝဘ်ဆိုက်လိပ်စာ (URL) အတိအကျ ဖြစ်ပါတယ်၊ ဒါမှ နောက်လူတွေက မူရင်းကို အလွယ်တကူ လိုက်ရှာနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
- L = License (လိုင်စင်): အဲဒီလက်ရာကို ထိန်းချုပ်ထားတဲ့ တိကျတဲ့ Creative Commons လိုင်စင်အမည် ဖြစ်ပြီး၊ အဲဒီလိုင်စင်ရဲ့ တရားဝင်စာမျက်နှာဆီကိုပါ လင့်ခ်တိုက်ရိုက် ချိတ်ပေးရပါမယ် (ဥပမာ CC BY 4.0)။
ပညာရေးနယ်ပယ်မှာ လက်တွေ့အသုံးချနိုင်ဖို့အတွက် မတူညီတဲ့ အခြေအနေတွေအလိုက် မှန်ကန်တဲ့ TASL အသိအမှတ်ပြုပုံ စာသားနမူနာတွေကို အောက်မှာ ဖော်ပြပေးထားပါတယ်။
- စံပြအသိအမှတ်ပြုပုံ (ဒစ်ဂျစ်တယ် မီဒီယာအတွက်): ပြင်ဆင်မထားတဲ့ ပုံမှန်ဓာတ်ပုံတစ်ပုံအတွက် အသိအမှတ်ပြုစာသားကို ရုပ်ပုံရဲ့ အနီးအနားမှာပဲ ထားရပါမယ်။ စည်းကမ်းချက်နဲ့ ညီညွတ်တဲ့ စာသားပုံစံကတော့- > “Cat” by Tom Houslay is licensed under CC BY-NC 2.0. ဒီစာသားထဲမှာ “Cat” ဆိုတဲ့ စကားလုံးကို မူရင်း Flickr ဓာတ်ပုံစာမျက်နှာ (Source) ဆီ လင့်ခ်ချိတ်ထားရပါမယ်။ “Tom Houslay” ကို ဓာတ်ပုံဆရာရဲ့ ပရိုဖိုင်ဆီ လင့်ခ်ချိတ်ပြီး၊ “CC BY-NC 2.0” ကိုတော့ Creative Commons ရဲ့ တရားဝင် လိုင်စင်စာမျက်နှာဆီ လင့်ခ်ချိတ်ပေးထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။
- အော့ဖ်လိုင်း (စာရွက်စာတမ်း) ထုတ်ဝေမှုများအတွက် အသိအမှတ်ပြုပုံ: လင့်ခ်တွေ နှိပ်လို့မရတဲ့ စာရွက်စာတမ်းတွေ၊ တင်ပြချက်ဆလိုက်တွေ ဒါမှမဟုတ် စာအုပ်တွေမှာ ဖြန့်ဝေတဲ့အခါ URL လိပ်စာအပြည့်အစုံကို စာသားအတိုင်း ချရေးပေးရပါမယ်။ စည်းကမ်းချက်နဲ့ ညီညွတ်တဲ့ ပုံစံကတော့- > “Cat” by Tom Houslay (https://www.flickr.com/photos/tomhouslay/123) is licensed under CC BY-NC 2.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc/2.0/)။
- ပြင်ဆင်ထားသော လက်ရာများအတွက် အသိအမှတ်ပြုပုံ: အကယ်၍ ဖန်တီးသူက ပုံကို ဖြတ်တောက်တာ (Cropping) ဒါမှမဟုတ် အရောင်စစ်ထုတ်တာ (Color Filtering) စတဲ့ ရိုးရှင်းတဲ့ ပြင်ဆင်မှုမျိုး လုပ်ခဲ့ရင်၊ မူရင်းဖန်တီးသူရဲ့ အနုပညာဂုဏ်သိက္ခာကို ကာကွယ်ဖို့အတွက် ပြင်ဆင်ထားမှုကို ရှင်းရှင်းလင်းလင်း ထည့်သွင်းပြောပြရပါမယ်။ စည်းကမ်းချက်နဲ့ ညီညွတ်တဲ့ ပုံစံကတော့- > “Cat” by Tom Houslay is licensed under CC BY-NC 2.0 / Desaturated and cropped from the original (မူရင်းပုံမှ အရောင်လျှော့ပြီး ဖြတ်တောက်ထားပါသည်)။
- အသွင်ပြောင်းလက်ရာသစ်များ (Remixes) အတွက် အသိအမှတ်ပြုပုံ: ဖန်တီးသူတစ်ယောက်က CC လိုင်စင်ရ လက်ရာအပြည့်အစုံကို ပေါင်းစပ်ပြီး လုံးဝအသစ်ဖြစ်တဲ့ အသွင်ပြောင်းလက်ရာတစ်ခုကို တည်ဆောက်လိုက်တဲ့အခါ၊ သူတို့ရဲ့ ပါဝင်ပံ့ပိုးမှုအပေါ် Copyright အလွှာအသစ်တစ်ခု ရရှိမှာဖြစ်ပြီး၊ တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပဲ မူရင်းအသုံးပြုခဲ့တဲ့ အစိတ်အပိုင်းတွေကိုလည်း အသိအမှတ်ပြုဖို့ ဥပဒေအရ တာဝန်ရှိပါတယ်။ စည်းကမ်းချက်နဲ့ ညီညွတ်တဲ့ ပုံစံကတော့- > This work, “Presents for Kitty,” is a derivative adaptation of “Cat” by Tom Houslay, used under CC BY-NC 2.0, and “Photo” by Markus Spiske, used under the Pixabay License. “Presents for Kitty” is licensed under CC BY-NC 4.0 by Melanie Brunet။
ဖန်တီးသူတွေအနေနဲ့ သိထားရမှာက ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးတွေ (Moral Rights) ဖြစ်တဲ့ လက်ရာရဲ့ ဂုဏ်သိက္ခာကို ထိန်းသိမ်းပိုင်ခွင့်နဲ့ ဖန်တီးသူအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခံပိုင်ခွင့်တွေဟာ ကမ္ဘာ့ဥပဒေစနစ် တော်တော်များများမှာ လွှဲပြောင်းလို့မရတဲ့ အခွင့်အရေးတွေ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် Public Domain ဒါမှမဟုတ် CC0 ပစ္စည်းတွေကို သုံးနေရင်တောင်မှ စနစ်တကျ နာမည်တပ် ကိုးကားပေးခြင်းက ကျင့်ဝတ်အရရော ဥပဒေကြောင်းအရပါ အကောင်းဆုံး လုပ်ဆောင်ချက်ဖြစ်ပါတယ်။
၄.၃ Openverse မှတစ်ဆင့် အများသုံးပစ္စည်းများကို ရှာဖွေခြင်း
Creative Commons နဲ့ Public Domain ပစ္စည်းတွေကို ရှာဖွေရတာဟာ အများသုံး ရှာဖွေရေးနည်းပညာတွေကြောင့် ပိုမိုလွယ်ကူ အဆင်ပြေလာပါတယ်။ ဖန်တီးသူတွေဟာ အရင်က နေရာအနှံ့ ကွဲပြားနေတဲ့ သိုလှောင်ရုံတွေမှာ လိုက်ရှာခဲ့ရပေမယ့်၊ ယခုခေတ်သစ်မှာတော့ အဓိက အများသုံး မီဒီယာရှာဖွေရေး အင်ဂျင်က Openverse ဖြစ်ပါတယ်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ်မှာ WordPress အသိုင်းအဝိုင်းထဲကို မပြောင်းရွှေ့ခင်က Creative Commons ကနေ “CC Search” အဖြစ် စမ်းသပ်တီထွင်ခဲ့တာဖြစ်ပြီး၊ Openverse ထဲမှာ အခမဲ့သုံးနိုင်တဲ့ ရုပ်ပုံနဲ့ အသံဖိုင်ပေါင်း သန်း ၆၀၀ ကျော်ကို စုစည်းပေးထားပါတယ်။
Openverse ကနေ ပစ္စည်းတွေကို ဘေးကင်းကင်း ရှာဖွေအသုံးပြုဖို့အတွက် အောက်ပါအတိုင်း အဆင့်ဆင့် လုပ်ဆောင်နိုင်ပါတယ်။
- ဝဘ်ဆိုက်ထဲသို့ ဝင်ပါ: openverse.org ထံသို့ တိုက်ရိုက်သွားပါ ဒါမှမဟုတ် Creative Commons ပင်မစာမျက်နှာက ရှာဖွေရေးလင့်ခ်ကနေတစ်ဆင့် ဝင်ရောက်ပါ။
- အမျိုးအစား သတ်မှတ်ပါ: မိမိရှာချင်တဲ့ စကားလုံး (Keywords) ကို ရိုက်ထည့်ပြီး မိမိလိုချင်တဲ့ မီဒီယာအမျိုးအစားအလိုက် “Images” သို့မဟုတ် “Audio” ကို ရွေးချယ်ပါ။
- ရည်ရွယ်ချက်အလိုက် Filter များကို ကျင့်သုံးပါ: စစ်ထုတ်မှု (Filters) ဘေးဘောင်မှာ မိမိအသုံးပြုမယ့် ရည်ရွယ်ချက်အလိုက် “Use commercially” (စီးပွားဖြစ် သုံးမည်) နှင့် “Modify or adapt” (ပြင်ဆင် သို့မဟုတ် အသွင်ပြောင်းမည်) ဆိုတဲ့ အမှန်ခြစ်ကွက်တွေကို ရွေးချယ်ပေးပါ။
- စစ်ထုတ်မှု ယုတ္တိဗေဒကို နားလည်ပါ: ရှာဖွေရေးအင်ဂျင်ဟာ ဖိုင်တွေထဲမှာ မြှုပ်နှံထားတဲ့ Metadata တွေကို အလိုအလျောက် ဖတ်ရှုပြီး မိမိတို့ ရည်ရွယ်ချက်နဲ့ မကိုက်ညီတဲ့ လိုင်စင်တွေကို ဖယ်ထုတ်ပေးသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီအမှန်ခြစ်ကွက်တွေကို ရွေးချယ်ခြင်းက ဥပဒေချိုးဖောက်မှု မရှိစေဘဲ ဘေးကင်းတဲ့ ရှာဖွေမှုရလဒ်တွေကိုပဲ ပြသပေးမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
အနုပညာ၊ သမိုင်း ဒါမှမဟုတ် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ပစ္စည်းတွေကို ပိုပြီး သီးသန့်ရှာချင်တဲ့ ဖန်တီးသူတွေအတွက် သုတေသနပြုစုထားတဲ့ စိတ်ချရတဲ့ ဒေတာဘေ့စ်တွေနဲ့ Public Domain သိုလှောင်ရုံတွေကို အောက်မှာ ဖော်ပြပေးထားပါတယ်။
- အထွေထွေ စုဆောင်းမှုနေရာများ: Internet Archive, Wikimedia Commons, Flickr Commons, နဲ့ Europeana။
- အနုပညာနှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ မော်ကွန်းတိုက်များ: Artvee, Picryl, Rijksmuseum, British Library Images (Flickr), နဲ့ David Rumsey Historical Map Collection။
- ပြတိုက်များ၏ အခမဲ့ဝင်ရောက်နိုင်သော ကတ်တလောက်များ: Art Institute of Chicago, Metropolitan Museum of Art (MET), Smithsonian Open Access, Cleveland Museum of Art, နဲ့ Yale University Art Gallery။
- သိပ္ပံနှင့် အထူးပြု စာကြည့်တိုက်များ: Biodiversity Heritage Library, Wellcome Collection, နဲ့ NASA Image and Video Library။
၅။ ပညာရေးနယ်ပယ်တွင် Fair Use (သင့်တော်သလို အသုံးပြုခွင့်) ဆိုင်ရာ ဥပဒေအယူအဆ
၅.၁ အချက် ၄ ချက်ပါဝင်သော ဆန်းစစ်ချက် (The Four-Factor Analysis)
လိုင်စင်ရယူဖို့ မလိုအပ်ဘဲ Copyright ရှိတဲ့ လက်ရာတွေကို ရံဖန်ရံခါ အသုံးပြုရမယ့် ဆရာမတွေနဲ့ ကျောင်းသားတွေအတွက် အမေရိကန် မူပိုင်ခွင့်ဥပဒေ အပိုင်း ၁၀၇ (Section 107 of the Copyright Act) မှာ Fair Use (သင့်တော်သလို အသုံးပြုခွင့်) လို့ ခေါ်တဲ့ အရေးကြီးတဲ့ ဥပဒေကြောင်းအရ ခုခံပိုင်ခွင့်တစ်ခု ပေးထားပါတယ်။ ဒါဟာ ပညာရေးအဖွဲ့အစည်းတွေအတွက် ခြွင်းချက်မရှိ အလုံးစုံ လွတ်ငြိမ်းခွင့်ပေးထားတာ မဟုတ်ပါဘူး။ အဲဒီအစား မူပိုင်ခွင့်ရှိသူတွေရဲ့ သီးသန့်အခွင့်အရေးနဲ့ အများပြည်သူရဲ့ လွတ်လပ်စွာ ဖော်ပြခွင့်၊ ဝေဖန်ခွင့်နဲ့ ပညာသင်ကြားခွင့်တို့အကြား မျှတစေဖို့ သေသေချာချာ ညှိနှိုင်းထားတဲ့ ဥပဒေကြောင်းအရ အလွန်နူးညံ့တဲ့ ချွင်းချက်တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။
ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ သုံးစွဲလိုက်တဲ့ Copyright လက်ရာတစ်ခုဟာ ဥပဒေကြောင်းအရ ထုချေလို့ရမရ ဆုံးဖြတ်ဖို့အတွက် တရားရုံးတွေက ပြဌာန်းချက် အချက် ၄ ချက်အပေါ် အခြေခံပြီး တစ်ခုချင်းစီအလိုက် တင်းတင်းကျပ်ကျပ် ဆန်းစစ်လေ့ရှိပါတယ်။ ဒီအချက် ၄ ချက်ထဲက တစ်ချက်တည်းနဲ့ ဆုံးဖြတ်လို့မရဘဲ၊ အခြေအနေအားလုံးကို ခြုံငုံပြီး အချက်အားလုံးကို အတူတူ ချိန်ဆရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ အချက် ၄ ချက်ရဲ့ လုပ်ဆောင်ပုံ အသေးစိတ်ကတော့ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပါတယ်-
အချက် ၁။ အသုံးပြုရခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် သဘာဝ (The Purpose and Character of the Use)
ဒီအချက်က ပြန်လည်အသုံးပြုသူဟာ Copyright ပစ္စည်းကို ဘယ်လိုနေရာမှာ သုံးနေသလဲဆိုတာကို စစ်ဆေးတာ ဖြစ်ပါတယ်။ တရားရုံးတွေဟာ စီးပွားဖြစ်သုံးစွဲမှုတွေထက် အမြတ်အစွန်းမယူတဲ့ ပညာရေးလုပ်ငန်းတွေ၊ သင်ကြားမှုတွေ၊ ပညာသင်ဆု သုတေသနတွေ၊ သတင်းတင်ပြမှုတွေနဲ့ ဝေဖန်ဆန်းစစ်မှုတွေမှာ သုံးတာကို ပိုမိုထောက်ခံလေ့ ရှိပါတယ်။ ဒီနေရာမှာ အဓိကကျတဲ့ အခွဲတစ်ခုကတော့ Transformative (အသွင်ပြောင်းလဲမှုရှိခြင်း) ဖြစ်ပါတယ်။ အသုံးပြုမှုတစ်ခုဟာ မူရင်းလက်ရာရဲ့ နေရာမှာ အစားထိုးရုံသက်သက်မဟုတ်ဘဲ၊ ၎င်းအပေါ် လုံးဝအသစ်ဖြစ်တဲ့ ဖော်ပြချက်၊ အဓိပ္ပာယ်၊ အလှအပ ဒါမှမဟုတ် အတွေးအမြင်အသစ်တွေ ထပ်လောင်းဖြည့်စွက်ပေးနိုင်ရင် အသွင်ပြောင်းလဲမှုရှိတယ် (Transformative ဖြစ်တယ်) လို့ သတ်မှတ်ပါတယ်။ ဥပမာ- Authors Guild v. HathiTrust အမှုမှာ သုတေသနလုပ်ငန်းတွေအတွက် ရှာဖွေရလွယ်ကူတဲ့ ဒစ်ဂျစ်တယ်ကတ်တလောက်တစ်ခု လုပ်ဖို့ Copyright ရှိတဲ့ စာအုပ်ပေါင်း သန်းချီကို တစ်အုပ်လုံး Scan ဖတ်လိုက်ခြင်းဟာ အလွန်အသွင်ပြောင်းလဲမှုရှိတဲ့အတွက် Fair Use မြောက်တယ်လို့ တရားရုံးက ဆုံးဖြတ်ခဲ့ဖူးပါတယ်။
အချက် ၂။ မူပိုင်ခွင့်ရှိသော လက်ရာ၏ သဘာဝ (The Nature of the Copyrighted Work)
ဒီအချက်ကတော့ အသုံးပြုခံရတဲ့ မူရင်းလက်ရာရဲ့ သဘာဝကို တိုက်ရိုက်အာရုံစိုက်တာ ဖြစ်ပါတယ်။ အချက်အလက်အခြေပြု၊ သမိုင်းကြောင်း သို့မဟုတ် သိပ္ပံဆိုင်ရာ လက်ရာတွေ (ဥပမာ သတင်းဆောင်းပါး၊ အစည်းအဝေးမှတ်တမ်း သို့မဟုတ် နည်းပညာပြပုံစံများ) ဟာ စိတ်ကူးယဉ်ဆန်းသစ်ပြီး ဖန်တီးမှုစွမ်းရည် အလွန်မြင့်မားတဲ့ လက်ရာတွေ (ဥပမာ ဝတ္ထု၊ ဂီတသံစဉ် သို့မဟုတ် ပန်းချီကားများ) ထက်စာရင် မူပိုင်ခွင့်အကာအကွယ် ရရှိမှု ပိုမိုပါးလွှာပါတယ်။ ဒါကြောင့် အချက်အလက်အခြေပြု လက်ရာတွေဆီကနေ ကိုးကားအသုံးပြုခြင်းက Fair Use ဖြစ်ဖို့ ပိုပြီး အခွင့်အလမ်းများပါတယ်။ ဒါ့အပြင် တရားရုံးက အဲဒီလက်ရာဟာ ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေပြီးသားလား ဒါမှမဟုတ် မထုတ်ဝေရသေးဘူးလားဆိုတာကိုလည်း ထည့်သွင်းစဉ်းစားပါတယ်။ Kennett Love v. Jonathan Kwitny အမှုရဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်အရ မထုတ်ဝေရသေးတဲ့ မော်ကွန်းတိုက် လက်ရေးမူတွေကို ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ သုံးစွဲခြင်းက Fair Use ဖြစ်ဖို့ အခွင့်အလမ်း အလွန်နည်းပါတယ်၊ ဘာလို့လဲဆိုတော့ ဖန်တီးသူတွေမှာ မိမိတို့လက်ရာကို အများပြည်သူထံ ဘယ်အချိန်မှာ ဘယ်လိုပုံစံနဲ့ စတင်ချပြမလဲဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့် အပြည့်အဝ ရှိလို့ဖြစ်ပါတယ်။
အချက် ၃။ အသုံးပြုထားသည့် ပမာဏနှင့် အစိတ်အပိုင်း၏ အရေးပါမှု (The Amount and Substantiality of the Portion Used)
ဒီအချက်ကတော့ မူရင်းလက်ရာတစ်ခုလုံးနဲ့ နှိုင်းယှဉ်ရင် အသုံးပြုထားတဲ့ ပမာဏ (Quantitative) ရော အရည်အသွေးပိုင်း အရေးပါမှု (Qualitative) ပါ ဘယ်လောက်ရှိသလဲဆိုတာကို တိုင်းတာတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ပမာဏအရ ကြည့်ရင် စာအုပ်တစ်အုပ်လုံးထက်စာရင် စာပိုဒ်တိုလေးတစ်ခု (ဥပမာ ဝတ္ထုထဲက စာတစ်ကြောင်း) ကို သုံးတာက Fair Use ဖြစ်ဖို့ ပိုနီးစပ်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဒါဟာ အချိုးအစားအပေါ် မူတည်ပါတယ်၊ ကဗျာတိုလေးတစ်ပုဒ်ရဲ့ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကို ကူးသုံးခြင်းက စာအုပ်ကြီးတစ်အုပ်ရဲ့ အစိတ်အပိုင်းအနည်းငယ်ကို သုံးတာထက်စာရင် Fair Use ဖြစ်ဖို့ အခွင့်အလမ်း အများကြီး နည်းသွားစေပါတယ်။ အရည်အသွေး (Qualitative) ပိုင်းအရ တရားရုံးတွေက အသုံးပြုသူဟာ အဲဒီလက်ရာရဲ့ “အသက်သွေးကြော” (Heart of the work) ဖြစ်တဲ့ အထူးခြားဆုံး၊ အရေးကြီးဆုံး ဒါမှမဟုတ် အသိမှတ်ပြုရဆုံး ဗဟိုချက်ကို ယူသုံးလိုက်သလားဆိုတာကို စစ်ဆေးပါတယ်။ ထင်ရှားတဲ့ ဥပဒေနမူနာတစ်ခုကတော့ Harper & Row v. Nation Enterprises အမှုဖြစ်ပြီး၊ သတင်းမဂ္ဂဇင်းတစ်ခုက သမ္မတ Gerald Ford ရဲ့ မထုတ်ဝေရသေးတဲ့ အတ္ထုပ္ပတ္တိထဲက စကားလုံး ၃၀၀ သာရှိတဲ့ စာပိုဒ်တိုလေးတစ်ခုကို ကူးယူဖော်ပြခဲ့ပါတယ်။ ပမာဏအရ ကြည့်ရင် အလွန်နည်းပါးပေမယ့်၊ တရားရုံးက ဒါဟာ Fair Use မဟုတ်ဘူးလို့ ဆုံးဖြတ်ခဲ့ပါတယ်၊ ဘာလို့လဲဆိုတော့ အဲဒီစာပိုဒ်တိုလေးဟာ သမ္မတ နစ်ဆင်ကို လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်ပေးဖို့ ဆုံးဖြတ်ခဲ့တဲ့အကြောင်းကို ရေးထားတဲ့ လက်ရာရဲ့ အရေးကြီးဆုံး “အသက်သွေးကြော” ဖြစ်နေလို့ပါပဲ။
အချက် ၄။ စျေးကွက်အလားအလာအပေါ် သက်ရောက်မှု (The Effect of the Use upon the Potential Market)
ဒါဟာ အရေးအကြီးဆုံး အချက်တွေထဲက တစ်ခုအဖြစ် အမြဲသတ်မှတ်ခံရပြီး၊ ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ သုံးစွဲလိုက်ခြင်းက မူပိုင်ခွင့်ပိုင်ရှင်ကို ငွေကြေးအရ ထိခိုက်နစ်နာစေသလား ဒါမှမဟုတ် သူတို့ရဲ့ လက်ရှိနဲ့ အနာဂတ် စျေးကွက်ကို လာရောက်ယှဉ်ပြိုင်နေသလားဆိုတာကို တိုင်းတာတာ ဖြစ်ပါတယ်။ အကယ်၍ ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ သုံးစွဲမှုကြောင့် မူရင်းလက်ရာရဲ့ အရောင်းကျဆင်းသွားရင်၊ ပေးရမယ့် လိုင်စင်ကြေးတွေကို အစားထိုးသွားရင် ဒါမှမဟုတ် ဒီလိုလုပ်ရပ်မျိုး လူတိုင်းလုပ်လာရင် စျေးကွက်ကို ကြီးကြီးမားမား ထိခိုက်စေနိုင်ရင် ဒီအချက်ဟာ Fair Use မဖြစ်ဖို့အတွက် အလေးသာသွားပါလိမ့်မယ်။ ကျောင်းသုံး လေ့ကျင့်ခန်းစာအုပ်တွေ၊ စာမေးပွဲပုံစံတွေနဲ့ ဓာတ်ခွဲခန်းလက်စွဲစာအုပ်တွေလိုမျိုး ဝယ်ယူသုံးစွဲရမယ့် ပညာရေးပစ္စည်းတွေဟာ ဒီအချက်အောက်မှာ တင်းတင်းကျပ်ကျပ် အကာအကွယ်ရရှိထားပါတယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ ဒါတွေကို အတန်းထဲမှာ ကူးယူဖြန့်ဝေလိုက်ခြင်းက သူတို့ရဲ့ စီးပွားရေးစျေးကွက်ကို တိုက်ရိုက်ဖျက်ဆီးပစ်တာမို့ Fair Use အောက်မှာ ဘယ်တော့မှ ခွင့်မပြုပါဘူး။
အောက်ပါဇယားမှာ ဘယ်လိုအချက်တွေက Fair Use ဖြစ်ဖို့ အထောက်အကူပြုပြီး၊ ဘယ်လိုအချက်တွေက Fair Use မဖြစ်အောင် တားဆီးနေသလဲဆိုတာကို ခြုံငုံပြသထားပါတယ်။
| မူပိုင်ခွင့်ဥပဒေပါ အချက်များ | Fair Use ဖြစ်ဖို့ အလေးသာစေသည့် အချက်များ | Fair Use မဖြစ်အောင် အလေးသာစေသည့် အချက်များ |
| ၁။ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် သဘာဝ | အသွင်ပြောင်းလဲမှုရှိခြင်း (Transformative)၊ အမြတ်အစွန်းမယူသော ပညာရေးလုပ်ငန်း၊ သုတေသန၊ ဝေဖန်ဆန်းစစ်မှု သို့မဟုတ် ဟာသအသွင် ပြောင်းလဲဖန်တီးမှု။ | စီးပွားဖြစ် သို့မဟုတ် အမြတ်အစွန်းအတွက် သုံးခြင်း၊ မူရင်းအတိုင်း တစ်ပုံစံတည်း ကူးယူခြင်း သို့မဟုတ် မရိုးသားသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် လုပ်ဆောင်ခြင်း။ |
| ၂။ လက်ရာ၏ သဘာဝ | အချက်အလက်အခြေပြုခြင်း၊ သိပ္ပံ သို့မဟုတ် သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ ဖြစ်ခြင်း၊ ထုတ်ဝေပြီးသား လက်ရာဖြစ်ခြင်း။ | အလွန်စိတ်ကူးယဉ်ဆန်းသစ်ပြီး ဖန်တီးမှုအားကောင်းခြင်း၊ ဝတ္ထု သို့မဟုတ် အနုပညာဖြစ်ခြင်း၊ မထုတ်ဝေရသေးသော လက်ရာဖြစ်ခြင်း။ |
| ၃။ အသုံးပြုသည့် ပမာဏ | ပမာဏအရ အနည်းငယ်သာ ယူသုံးခြင်း သို့မဟုတ် အသွင်ပြောင်းလဲမှု ရည်ရွယ်ချက်အတွက်သာ လိုအပ်သလောက် ယူသုံးခြင်း။ | ပမာဏအရ အလွန်အမြောက်အမြား ယူသုံးခြင်း သို့မဟုတ် လက်ရာ၏ စိတ်လှုပ်ရှားစရာ အကောင်းဆုံး “အသက်သွေးကြော” ကို ကွက်တိယူသုံးခြင်း။ |
| ၄။ စျေးကွက်အပေါ် သက်ရောက်မှု | လက်ရှိ သို့မဟုတ် အနာဂတ်စျေးကွက်အပေါ် သက်ရောက်မှုမရှိခြင်း၊ မူရင်းလိုင်စင်စနစ်ကို မထိခိုက်ခြင်း။ | မူရင်းစျေးကွက်နှင့် တိုက်ရိုက်ပြိုင်ဆိုင်ခြင်း၊ လိုင်စင်ရနိုင်မည့် လမ်းကြောင်းများကို ပိတ်ဆို့ခြင်း သို့မဟုတ် ဝယ်ယူသုံးစွဲရမည့် လေ့ကျင့်ခန်းစာအုပ်များကို ကူးယူခြင်း။ |
၅.၂ အသွင်ပြောင်းလဲခြင်း (Transforming) နှင့် ရိုးရိုးကူးယူခြင်း (Copying) တို့၏ ကွာခြားချက်
ဒီဥပဒေကို လက်တွေ့အသုံးချဖို့အတွက် ဆရာမတွေနဲ့ ကျောင်းသားတွေအနေနဲ့ အမှန်တကယ် အသွင်ပြောင်းလဲထားတဲ့ ပညာရေးဆိုင်ရာ အသုံးပြုမှုနဲ့ ရိုးရိုးကူးယူတဲ့ အသုံးပြုမှုတို့ရဲ့ ကွာခြားချက်ကို ခွဲခြားတတ်ဖို့ လိုပါတယ်။
- အသွင်ပြောင်းလဲထားသော ပညာရေးဆိုင်ရာ အသုံးပြုမှု (Fair Use ဖြစ်ဖို့ အခွင့်အလမ်းများ): ပန်းချီဆရာမတစ်ယောက်က ၁Tracking၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်တွေက ကုမ္ပဏီကြော်ငြာပုံတွေကို ဒေါင်းလုဒ်ဆွဲပြီး၊ အတန်းထဲမှာ ထိုခေတ်ကာလက ကြော်ငြာတွေထဲမှာ အမျိုးသမီးတွေရဲ့ အခန်းကဏ္ဍကို ဘယ်လိုပုံဖော်ခဲ့သလဲဆိုတာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ ဆွေးနွေးဖို့ သုံးခဲ့ပါတယ်။ ဒါဟာ Fair Use ဖြစ်ဖို့ အလွန်နီးစပ်ပါတယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ မူရင်းကြော်ငြာပုံတွေကို စီးပွားဖြစ်ပစ္စည်းရောင်းဖို့ လုပ်ခဲ့တာဖြစ်ပြီး၊ ဆရာမကတော့ ၎င်းကို လုံးဝကွဲပြားခြားနားတဲ့ ဝေဖန်ဆန်းစစ်မှုနဲ့ ပညာရေးရည်ရွယ်ချက်အတွက် သုံးခဲ့လို့ဖြစ်ပါတယ်။
- အသွင်ပြောင်းလဲမှုမရှိသော ပညာရေးဆိုင်ရာ အသုံးပြုမှု (Fair Use မဖြစ်နိုင်ပါ): အထက်တန်းကျောင်းက ဇီဝဗေဒဆရာတစ်ယောက်က ခက်ခဲတဲ့ ဓာတ်ခွဲခန်းအချိန်တွေပြီးတဲ့နောက် ကျောင်းသားတွေကို အပန်းဖြေစေချင်လို့ Copyright ရှိတဲ့ ကာတွန်းပုံတွေကို ပရင်တာနဲ့ ထုတ်ပြီး လိုက်ဝေပေးခဲ့ပါတယ်။ ဒါဟာ စာသင်ခန်းထဲမှာ ဖြစ်ပျက်ခဲ့တာ မှန်ပေမယ့် Fair Use ဖြစ်ဖို့ မလွယ်ကူပါဘူး။ အဲဒီကာတွန်းပုံဟာ အနုပညာလက်ရာဖြစ်ပြီး၊ ဆရာကလည်း ၎င်းရဲ့ မူရင်းရည်ရွယ်ချက်အတိုင်းဖြစ်တဲ့ အပန်းဖြေဖို့ (Entertainment) အတွက်ပဲ သုံးခဲ့လို့ ဖြစ်ပါတယ်။ ဘာပြောင်းလဲမှုမှရှိတဲ့ ပညာရေးဆိုင်ရာ ဝေဖန်ချက် ဒါမှမဟုတ် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးမှုမျိုး ထပ်မံမဖြည့်စွက်ထားတဲ့အတွက် ဒါဟာ ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ ရိုးရိုးမိတ္တူကူးခြင်း သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။
References
- Infringement or Plagiarism: Understanding the Differences, https://www.romanolaw.com/infringement-or-plagiarism-understanding-the-differences/
- Publication, Plagiarism and Copyright | William Allen White School of Journalism and Mass Communications, https://journalism.ku.edu/publication-plagiarism-and-copyright
- What is plagiarism legally? – copyright – Law Stack Exchange, https://law.stackexchange.com/questions/90629/what-is-plagiarism-legally
- Clarifying the U.S. Approach to Copyright and Plagiarism – IP Watchdog, https://ipwatchdog.com/2019/08/06/clarifying-u-s-approach-copyright-plagiarism/
- How To Know If You Are Plagiarizing Or Violating Copyright – Rodriques Law, PLLC, https://rodriqueslaw.com/blog/how-know-if-you-are-plagiarizing-or-violating-copyright/
- Court Ruling: AI generated works not eligible for Copyright : r/Screenwriting – Reddit, https://www.reddit.com/r/Screenwriting/comments/1jeeg9h/court_ruling_ai_generated_works_not_eligible_for/
- Intellectual Property Policy – Canva, https://www.canva.com/policies/intellectual-property-policy/
- AI Copyright Law: Ownership, Licensing, and Legal Risks – FADEL, https://fadel.com/resources/who-owns-ai-generated-content-the-truth-about-rights-and-licensing/
- US Supreme Court Declines to Consider Whether AI Alone Can Create Copyrighted Works, https://www.morganlewis.com/pubs/2026/03/us-supreme-court-declines-to-consider-whether-ai-alone-can-create-copyrighted-works
- USCO Copyright and AI Report; Part 2: Copyrightability | Copyright …, https://copyrightalliance.org/ai-report-part-2-copyrightability/